Η ψυχική υγεία στις μυλόπετρες της παγκοσμιοποίησης και των νέων τεχνολογιών

ΑΠΟ ΤΟΝ ΚΩΣΤΑ ΚΑΛΛΩΝΙΑΤΗ

Ουδέν καλόν αμιγές κακού. Τα δύο γνωστότερα οχήματα της διεθνούς οικονομικής προόδου, οι νέες τεχνολογίες και η παγκοσμιοποίηση, βαρύνονται με το βαρύτατο αμάρτημα της διατάραξης της ψυχικής υγείας του σύγχρονου ανθρώπου. Αυτό μαρτυρεί σειρά μελετών στατιστικά τεκμηριωμένων από διάφορες αναπτυγμένες κυρίως χώρες της υφηλίου.

                Ήδη από το 2000 μελέτη του ΟΗΕ η οποία κάλυπτε 4 ευρωπαϊκές χώρες και τις ΗΠΑ είχε σημάνει συναγερμό διαπιστώνοντας τη ταχύτατη αύξηση του άγχους, της αγωνίας και της κατάθλιψης μέσα στην εργασία τα τελευταία έτη. Η έκθεση αυτή δημοσιεύτηκε με στόχο τη βοήθεια κυβερνήσεων, εταιριών και συνδικάτων στις προσπάθειές τους να αναγνωρίσουν και να αντιμετωπίσουν τα προβλήματα ψυχικής υγείας που εμφανίζονται στη διάρκεια της εργασιακής διαδικασίας.
                Σύμφωνα με την Διεθνή Οργάνωση Εργασίας – την αρμόδια για θέματα απασχόλησης υπηρεσία του ΟΗΕ – το προκαλούμενο στη διάρκεια της εργασίας στρες επιταχύνεται εν μέρει εξαιτίας της τεχνολογικής επανάστασης η οποία αυξάνει τις απαιτήσεις απόδοσης των εργαζομένων, καθώς και λόγω της παγκοσμιοποίησης η οποία κατέστησε την ασφάλεια εργασίας πολύ αβέβαιη.
Το βασικό πόρισμα της έκθεσης ήταν πως στρες, αγωνία και κατάθλιψη μέσα στην εργασία πλήττουν τον 1 στους 10 εργαζόμενους παγκοσμίως, κοστίζοντας στους εργοδότες πάνω από 120 δισ δολ. ετησίως (200 σε τρέχουσες τιμές) σε ΕΕ και ΗΠΑ.
                Δέκα χρόνια μετά, τα ποσοστά των εργαζομένων με εργασιακό άγχος έχουν αυξηθεί κατακόρυφα και σε αρκετές χώρες ανέρχονται σε 30-50%. Το, δε, κόστος για τις κυβερνήσεις και τις επιχειρήσεις είναι τεράστιο, αφού στην ΕΕ οι δαπάνες για προβλήματα ψυχικής υγείας ανέρχονται από 1% έως 3% του ΑΕΠ, ενώ στις ΗΠΑ όπου μόνο για τη κατάθλιψη δαπανώνται 30-44 δισ δολ ετησίως (50-60 δις σε σημερινές τιμές) υπολογίζεται πως 200 εκατομμύρια εργάσιμες ημέρες χάνονται ετησίως εξαιτίας ψυχικών προβλημάτων που σχετίζονται με την εργασία.
                Στις ΗΠΑ και τη Βρετανία όπου η ανεργία είναι χαμηλή, το από την εργασία προκαλούμενο στρες αποδίδεται στις πιέσεις ανταπόκρισης σε μία τεχνολογικά οδηγούμενη οικονομία η οποία υπερφορτίζει τους εργαζόμενους με πληροφορίες και καταλήγει σε μακρύτερες εργάσιμες ημέρες. Και στις δύο χώρες οι μισθωτοί κατέγραψαν την ύπαρξη πολύ υψηλών και συχνά αδικαιολόγητα υψηλών απαιτήσεων για αύξηση της παραγωγικότητας ώστε να ανταπεξέλθουν στον ανταγωνισμό.
                Στις Γερμανία, Φιλανδία και Πολωνία, το μεγαλύτερο εργασιακό άγχος συνδέεται με την ανασφάλεια εργασίας και την άνοδο της ανεργίας (στη Φιλανδία πάνω από το 50% των μισθωτών υποφέρει). Στη Γερμανία το 7% των πρόωρων συνταξιοδοτήσεων αποδίδεται στη κατάθλιψη, ενώ τα σχετικά ποσοστά αποχής από την εργασία είναι διπλάσια οιασδήποτε άλλης αιτίας. Τέλος, το 30% των βρετανών εργαζομένων αντιμετωπίζει προβλήματα ψυχικής υγείας, ενώ το 5% χαρακτηρίζεται από μεγάλη κατάθλιψη.
Οι μετρήσεις αυτές αφορούν κυρίως αναπτυγμένες χώρες και έχουν γίνει σε μία περίοδο ομαλής ή και ισχυρής ανάπτυξης των οικονομιών. Τι συμβαίνει, όμως, όταν συμπεριλάβουμε στις μετρήσεις τις αναπτυσσόμενες χώρες με τα χιλιάδες προβλήματα καθημερινής επιβίωσης για τις οποίες δεν υπάρχουν σχετικά στατιστικά στοιχεία ; Και πόσο περισσότερο αυξάνει το ψυχολογικά διαταραγμένο μέρος του ανθρώπινου πληθυσμού όταν οι οικονομίες πέφτουν σε ύφεση ή χρόνιο μαρασμό ;
                Η περίπτωση της Φιλανδίας, όπου η ύφεση του ’90 και η ταυτόχρονη κατάρρευση της Ρωσίας (με την οποία η Φιλανδία είχει στενές οικονομικές σχέσεις) βύθισε πάνω από το 50% του πληθυσμού σε συνθήκες άγχους και ψυχικής κατάπτωσης, δείχνει ότι όταν τα πράγματα γίνονται αιφνιδίως και επί μακρόν χειρότερα, τότε η ψυχολογική υγεία του κόσμου κλονίζεται μαζικά.
                Χαρακτηριστικό είναι, επίσης, το παράδειγμα της Ιαπωνίας η οποία μετά την έκρηξη της χρηματιστηριακής φούσκας το 1989, εισήλθε σε μία δεκαετία οικονομικής στασιμότητας από την οποία δεν έχει ακόμη εξέλθει οριστικά. Στο διάστημα αυτό κατά το οποίο τα οικονομικά προβλήματα υπήρξαν τεράστια, οι χρεοκοπίες συνεχείς και η ανασφάλεια για την εργασία πρωτόγνωρη (η Ιαπωνία φημιζόταν μέχρι προσφάτως για την μόνιμη απασχόληση των εργαζομένων), τα φαινόμενα άγχους και κατάθλιψης πολλαπλασιάσθηκαν και παγιώθηκαν σε βαθμό που παρουσιάσθηκαν μαζικά συμπτώματα «χρόνιας κόπωσης». Μιας ασθένειας με διάρκεια πάνω από 6 μήνες, μη οργανικής προέλευσης (συμπτώματα έχει την εξασθένιση, βαθύ κάματο, αδυναμία συγκέντρωσης, αϋπνία, ελαφρύ πυρετό) και άμεσα σχετιζόμενης με το διαρκές άγχος που προκαλεί συνήθως η επισφαλής απασχόληση και η υπερεργασία.
                Βέβαια, οι εργασιομανείς ιάπωνες ήδη από τις δεκαετίες του ’70 και ’80 είχαν 10.000 θανάτους ετησίως από υπερεργασία (karoshi). Όμως, η κατάσταση επιδεινώθηκε τη δεκαετία της κρίσης (’90) καθώς οι πάσχοντες από το σχετικό σύνδρομο της «χρόνιας κόπωσης» έφθασαν να αποτελούν το 35% του ιαπωνικού πληθυσμού (έναντι 6% στις ΗΠΑ), αποδεικνύοντας πως πέρα από την υπερεργασία σημαντικό ρόλο διαδραματίζουν οι γενικότερες κοινωνικές αλλαγές που προκαλούν άγχος. Απόδειξη, οι 31.000 αυτοκτονίες ιαπώνων το 1999 - αμέσως μετά την ασιατική κρίση 1997-98 – που ήταν 1/3 περισσότερες αυτών του 1997. Καθώς, επίσης, οι πρόσφατες 24 αυτοκτονίες στην γαλλική εταιρία τηλεπικοινωνιών France Telecom μετά την ιδιωτικοποίηση και συνεχή αναδιάρθρωσή της.
                Οι εξαιρετικά ανησυχητικές αυτές εξελίξεις πρέπει να προκαλέσουν συναγερμό στα εργατικά συνδικάτα και να ευαισθητοποιήσουν την Πολιτεία και τους αρμόδιους επαγγελματικούς φορείς (κοινωνιολόγους, ψυχολόγους κλπ) γιατί η οικονομική και κοινωνική κρίση είναι όλη μπροστά μας, το τούνελ της μακρύ και η έξοδός από αυτό δεν πρέπει να μας βγάλει σε μία νέα έκδοση των αποτυχημένων – με ανθρώπινους όρους - παραγωγικών και καταναλωτικών μοντέλων του χθες.