TV, βία και παιδιά

 
Τότε φυσικά δεν υπήρχαν οι Πάουερ Ρέιντζερς, τα σημερινά κινούμενα σχέδια και η κακιά μάγισσα, υπήρχαν όμως οι πρόγονοί τους όπως ο Λόουν Ρέιντζερ, ο Πόπαϊ ο ναύτης και η Σαμάνθα η καλή μάγισσα όπως και ένα σωρό γουέστερν τα οποία παρακολουθούσαν παιδιά της ηλικίας μου. Στα έργα οι ρόλοι του κακού και του καλού ήταν εμφανώς μοιρασμένοι, η ταύτιση ίσως ήταν πιο εύκολη (εξ ου και η υποτιθέμενη ‘κάθαρση’), ενώ υπήρχε και τότε διάχυτη βία αν και σε μικρότερες δόσεις απ΄ ότι σήμερα. Μία μέρα, λοιπόν, ο ινδός φίλος και γείτονάς μου δέχθηκε χωρίς εμφανή λόγο και αιτία για μένα μία επίθεση στο σχολείο από ένα συμμαθητή μου, γεγονός που προκάλεσε μία ενστικτώδη όσο και βίαιη αντίδραση από μέρους μου που εν συνεχεία με σόκαρε προκαλώντας μου φόβο και ντροπή για τις συνέπειες της πράξης μου.

Τι είχα κάνει ; Σε κλάσματα δευτερολέπτου μετά την εκδήλωση της επίθεσης ενάντια στον μικρότερης ηλικίας φίλο μου, βρέθηκα ανάμεσά τους σε ρόλο εκδικητή Ζορό ή Λόουν Ρέιντζερ να γρονθοκοπώ τον συμμαθητή μου και να τον ξαπλώνω αιμόφυρτο και με σπασμένα δύο δόντια στο έδαφος. Τρομοκρατημένος για το κακό που είχα κάνει, έτρεξα να κρυφτώ στις τουαλέτες του σχολείου και την επόμενη μέρα προφασίστηκα ασθένεια και δεν εμφανίστηκα καθόλου στη τάξη. Δεν θυμάμαι τη συνέχεια της ιστορίας και εάν ή πως τιμωρήθηκα. Το γεγονός όμως έμεινε ανεξίτηλα χαραγμένο στη μνήμη μου. Ήταν μία αφύσικα βίαιη πράξη, στην οποία είχα ασυναίσθητα οδηγηθεί μιμούμενος τον ήρωά μου στην τηλεόραση.

Το προσωπικό αυτό βίωμα αλλά και οι εμπειρίες μιας ζωής με κάνουν λοιπόν να θεωρώ αυτονόητα τα συμπεράσματα πολλών επιστημονικών ερευνών που κατηγορηματικά δηλώνουν ότι τα παιδιά που βλέπουν πολύ τηλεόραση γίνονται επιθετικά και ότι όσο μικρότερη είναι η ηλικία στην οποία εθίζονται στην τηλεόραση, τόσο μεγαλύτερες είναι οι πιθανότητες να εκδηλώσουν αυξημένη επιθετικότητα αργότερα. Ασφαλώς τα παιδιά αντιλαμβάνονται τα καρτούν σαν παιχνίδια. Όμως τα παιχνίδια αυτά περνάνε μηνύματα και αυτά δεν είναι πάντα τόσο αθώα όσο νομίζουμε. Επιπλέον, δεν παρακολουθούν μόνον παιδικές εκπομπές και κινούμενα σχέδια. Δυστυχώς μικρά παιδιά (ακόμη και νήπια) παρακολουθούν συχνά και εκπομπές ενηλίκων, είτε γιατί οι γονείς τους απουσιάζουν ή δεν ασχολούνται σοβαρά μαζί τους, είτε γιατί η τηλεόραση μένει συνεχώς ανοικτή στο σπίτι σαν υποκατάστατο της ανθρώπινης παρουσίας και επαφής που ελλείπει.

Οι απόψεις αυτές δεν είναι φυσικά πρωτότυπες. Έχουν αναπτυχθεί επαρκώς στο παρελθόν από ψυχολόγους, κοινωνιολόγους και άλλους επιστήμονες. Αποτελούν, δε, στοιχείο της ριζοσπαστικής αριστερής κριτικής στην σύγχρονη κοινωνία. Κατά περίεργο, ωστόσο, τρόπο τελευταία προβάλλονται ως συστατικό μιας αρχαϊκής και συντηρητικής αντίληψης που στρέφεται ενάντια στη TV και στα Μέσα γενικότερα με απαξιωτική διάθεση και προκειμένου να φορτώσει σε αυτά τις αμαρτίες τρίτων (πχ πολιτικής και κομμάτων). Δεν μπορώ να συμφωνήσω με μία τέτοια προσέγγιση. Γιατί είναι σαν να βλέπουμε το δέντρο και να χάνουμε το δάσος. Το ότι το ίδιο το σύστημα υποχρεώνεται ενίοτε σε αυτοκριτική ή αναζητεί εξιλαστήρια θύματα στο πρόσωπο απρόσβλητων - καθότι απ’ όλους χρησιμοποιούμενων - μέσων όπως η τηλεόραση, δεν μειώνει καθόλου τη σημασία της κριτικής πάνω στο ρόλο που αυτή διαδραματίζει στη διάπλαση παθητικών αλλά και βίαιων συγχρόνως χαρακτήρων. Στην πραγματικότητα πρόκειται για τις δύο όψεις του ίδιου νομίσματος. Η τηλεόραση παθητικοποιεί τον άνθρωπο και συγχρόνως ενσταλάζει μέσα του τον σπόρο της βίας. Όχι μόνον εξαιτίας όσων προβάλλει και υποβάλλει, αλλά και γιατί μέσω της παθητικοποίησης αυτής ενισχύει τα αισθήματα της αδυναμίας και του φόβου που κάποια στιγμή οδηγούν σε ξεσπάσματα και σε μία επιθετικότητα υπερθετικού βαθμού.

Κλείνω το σημείωμα αυτό παραθέτοντας μερικά ενδιαφέροντα νομίζω απoσπάσματα από σχετικό δημοσίευμα (Neomonastirinews 20-10-09):

‘Κάνουν ζάπινγκ, κάθονται ακίνητα (και, επιτέλους, ήσυχα!) στον καναπέ, περιμένοντας να δουν το αγαπημένο τους πρόγραμμα. Γνωρίζουν πολύ καλά τίτλους σειρών και τηλεοπτικά πρόσωπα, ενώ σε κάποιες περιπτώσεις είναι σε θέση να ερμηνεύσουν με περηφάνια ακόμη και τα τραγούδια των τίτλων ενώπιον γονιών ή συμμαθητών. Τα παιδιά όλων των ηλικιών σήμερα κάνουν στενή παρέα με την τηλεόραση, η οποία αποκτά πολλαπλούς ρόλους: αυτόν της νταντάς, του φίλου, του γονιού ο οποίος είναι μονίμως απασχολημένος, του βιβλίου,που κρίνεται «βαρετό», του παραδοσιακού παιχνιδιού το οποίο πλέον έχει εγκαταλειφθεί. Όπως όμως αναφέρει Το Βήμα (18.10.2009), αυτό το φαινόμενο έχει και δυσάρεστα επακόλουθα...

Μια ενδιαφέρουσα έρευνα που δημοσιεύεται στον «Guardian» της περασμένης Τετάρτης φέρνει στο φως της δημοσιότητας ανησυχητικά στοιχεία για την παιδική τηλεθέαση. Όπως, για παράδειγμα, το γεγονός ότι στην Αυστραλία βρέφη τεσσάρων μηνών παρακολουθούν κατά μέσο όρο ημερησίως 44 λεπτά τηλεόραση, ενώ στις ΗΠΑ τα παιδιά κάτω των δύο ετών βλέπουν κατά μέσο όρο μία ως δύο ώρες ημερησίως τηλεόραση. Οσο μεγαλώνουν οι ηλικίες, αυξάνονται αναλόγως και οι ώρες τηλοψίας. Στη Βρετανία τα παιδιά βρίσκονται απέναντι από μια οθόνη τηλεοράσεως ή από ένα κομπιούτερ για περισσότερες από πέντε ώρες- λίγο λιγότερο από τους μικρούς αμερικανούς. Οι ειδικοί κρούουν τον κώδωνα του κινδύνου, επισημαίνοντας ότι η τηλεόραση λειτουργεί καταστρεπτικά για τον εγκέφαλο και για την ανάπτυξη των παιδιών. Αμυνόμενοι οι γονείς σπεύδουν να καταθέσουν επιχειρήματα του τύπου: «Αρκετές μάχες δίνουμε κάθε μέρα με τα παιδιά μας, ας μη δώσουμε και αυτή». Ωστόσο είναι σαφές πως και οι ίδιοι είναι σε θέση να κατανοήσουν τις αρνητικές συνέπειες απλώς κοιτάζοντας τα «αποχαυνωμένα» πρόσωπα των βλασταριών τους όταν είναι μπροστά από την οθόνη. Μπορεί πλέον, επισημαίνεται στο ίδιο άρθρο, να δίνουμε ιδιαίτερη σημασία στο τι τρώνε τα παιδιά μας, αλλά καλό θα ήταν να δούμε και με τι ταΐζουμε και το μυαλό τους. 

Οι επιστήμονες είναι κατηγορηματικοί: Η παρακολούθηση τηλεόρασης επιδρά αρνητικά στον εγκέφαλο, μειώνοντας την επιθυμία για ενεργητικό παιχνίδι και για κοινωνική επαφή με άλλα παιδιά, ενώ ταυτοχρόνως αποτελεί και τροχοπέδη για την ανάπτυξη της γλώσσας, της πλήρους κίνησης του ματιού, και μειώνει σημαντικά τον χρόνο συγκέντρωσής τους. 

Κάποιες έρευνες μάλιστα αποδεικνύουν ότι τα παιδιά από 6 ως 30 μηνών που παρακολουθούν τηλεόραση εμφανίζουν επιθετικότητα και φτωχό λεξιλόγιο. Συμπέρασμα; Το να παρακολουθούν τα παιδιά κάτω των δύο ετών τηλεοπτικά προγράμματα, τονίζουν οι ερευνητές, είναι απαγορευτικό. 

Στον αντίποδα διατυπώνεται ένα εύλογο ερώτημα: Εν μέσω ραγδαίας τεχνολογικής ανάπτυξης και ενίσχυσης της σχέσης μας με τις οθόνες (τηλεόραση, κομπιούτερ...) δεν είναι λογικό τα παιδιά να κάθονται από νωρίς μπροστά από ηλεκτρονικές οθόνες, έτσι ώστε να ενταχθούν πιο ομαλά και πιο γρήγορα στον μοντέρνο κόσμο; Δυστυχώς τα πράγματα δεν είναι τόσο απλά, καθώς δεν υπάρχουν επιστημονικές έρευνες που να αποδεικνύουν πως τα παιδιά μπορούν να εκπαιδευτούν μέσω τηλεόρασης. Ο Μάικλ Ριτς, διευθυντής κλινικής που ασχολείται με τα μίντια και τα παιδιά στο παιδιατρικό νοσοκομείο της Βοστώνης, είναι κατηγορηματικός: «Η τηλεόραση “σκοτώνει” την ικανότητα διαχωρισμού νοημάτων και θορύβου». 

Επιπλέον, ειδικοί στην παιδική ανάπτυξη ανακάλυψαν τρεις παράγοντες οι οποίοι ενισχύουν την ανάπτυξη του μυαλού και είναι οι εξής: η ενώπιος ενωπίω αλληλεπίδραση με τους γονείς, η εκμάθηση της επίδρασης ή της διαχείρισης του φυσικού κόσμου και τα δημιουργικά παιχνίδια. Οπως είναι φανερό, η μικρή οθόνη δεν είναι σε θέση να προσφέρει τίποτε από τα παραπάνω. Αντιθέτως, λειτουργεί αποτρεπτικά από την ενασχόληση με κάποιο από αυτά. Το μέλλον θα δείξει πολλά για τη σχέση παιδιών και τηλεόρασης, καθώς οι επιστήμονες δεν είναι ακόμη σε θέση να γνωρίζουν τις ακριβείς επιπτώσεις της στον παιδικό εγκέφαλο και συγκεκριμένα στη γνωστική τους ανάπτυξη. Αυτό φυσικά δεν συμβαίνει εξαιτίας αδυναμίας κατανόησης των εσωτερικών διεργασιών του εγκεφάλου, αλλά λόγω των ραγδαίων και συνεχών αλλαγών και εξελίξεων στη χρήση των ηλεκτρονικών οθονών και πρωτίστως των τηλεοράσεων. 

Ο δρ Δημήτρης Χριστάκης , ο οποίος συνεργάζεται με το Παιδιατρικό Ινστιτούτο Ερευνας του Σιάτλ, κατέληξε στο συμπέρασμα ότι για κάθε επιπλέον ώρα που τα βρέφη από 8 ως 16 μηνών παρακολουθούν τηλεόραση γνωρίζουν έξι ως οκτώ λέξεις λιγότερες από τα παιδιά που δεν εκτίθενται στην τηλεόραση. Κάποιες άλλες έρευνες έφεραν στο φως σημαντικά αποτελέσματα, όπως για παράδειγμα το παρακάτω: αν υπάρχει ανοιχτή τηλεόραση σε κάποιον χώρο στον οποίο παίζουν μικρά παιδιά κάτω των τριών ετών, τότε είναι πολύ πιθανό η τηλεόραση να τα αποσπάσει και να μην μπορέσουν να συγκεντρωθούν στο παιχνίδι τους. Επίσης, αποδεικνύεται περίτρανα πως η τηλεόραση έχει αποτύχει πλήρως να λειτουργήσει εκπαιδευτικά, ενώ παράλληλα απομακρύνει το παιδί από τους γονείς και μελλοντικά από το διάβασμα. 

Στην Αυστραλία, σύμφωνα με το άρθρο του «Guardian», η κυβέρνηση σχεδιάζει ήδη να θέσει κανόνες στη σχέση παιδιών και μικρής οθόνης. Στη Βρετανία πάλι δεν φαίνεται να γίνεται κάτι τέτοιο άμεσα λόγω των αμφιβολιών που υπάρχουν, καθώς προέχει η εξοικείωση των παιδιών με την τεχνολογία. Πλέον τολμηρή αναδεικνύεται η γαλλική κυβέρνηση, η οποία απαγορεύει να προβάλλονται προγράμματα για παιδιά κάτω των τριών ετών. 

Πέρυσι μάλιστα προέβη στην υποχρεωτική προβολή ενός μηνύματος στην τηλεοπτική οθόνη με το εξής περιεχόμενο: «Η τηλεόραση μπορεί να καθυστερήσει τη μαθησιακή ανάπτυξη των παιδιών ακόμη και όταν πρόκειται για προγράμματα τα οποία έχουν σχεδιαστεί γι΄ αυτά»....’. 

Δεν ξέρω πόσο ‘φοβιστικά’ είναι όλα αυτά για σας. Όπως, όμως, λέει ο λαός ‘ο φόβος φυλάει τα έρημα’.