Υπαρξισμός και Απαισιοδοξία

μιά προκαταρκτική ερώτηση: Γιατί όταν δεν μπορείς να αντιληφθείς τον εαυτό σου ως ολότητα "δεν είσαι"; Γιατί όταν ξέρεις ότι δεν μπορείς να αντιληφθείς την ολότητα των πραγμάτων, γίνεσαι απαισιόδοξος;

Νομίζω ότι όλες οι σχετικές ιδέες και στάσεις (αρνητικές ή θετικές) γεννιούνται από την εγγενή αντίφαση της πραγματικότητάς μας ως θνητών: αφενός η ζωή είναι από μόνη της συναρπαστική περιπέτεια και εμπειρία που μας κόβει την ανάσα, αφετέρου γνωρίζουμε ότι τελειώνει, βιώνουμε τη φθορά της, η προοπτική μας είναι η ανυπαρξία. Πώς να μην πέφτουμε από τη χαρά στη θλίψη, από την πληρότητα στο κενό; Πολύ ακριβές σκέψεις Τάκη...

Οκ μετά τη διαφωτιστική απάντηση του Τάκη στο προκαταρκτικό ερώτημά μου (αστειεύομαι), σκέφτηκα μερικά πράγματα.

Δεν μπορώ να συμφωνήσω ότι αυτό που φέρνει απαισιοδοξία είναι η μονότονη καθημερινότητα. Δεν είναι θέμα άποψης αλλά παρατήρησης. Όλοι μας έχουμε δει ανθρώπους στο χωριό, που έχουν ζήσει όλη τους τη ζωή εγκλωβισμένοι σε μία στενή κοινωνική νόρμα, μια αδιάκοπη καθημερινότητα, χωρίς ελπίδα για κάποια αλλαγή, χωρίς πλούτο... Και όμως το βλέμμα τους λάμπει και σου δίνουν την εντύπωση ότι όλος ο κόσμος είναι στα πόδια τους. Πώς γίνεται;
Κατ αρχάς να κάνουμε μία διάκριση: Η προσωρινή απαισιοδοξία μπορεί να είναι και δικαιολογημένη. Αν πώ εγώ πάμε αύριο βόλτα στην παραλία και μου πεις εσύ, μπα δε νομίζω να μπορέσουμε γιατί μάλλον θα βρέξει, αυτό είναι μια απαισιοδοξία που στηρίζεται σε κάποια δεδομένα που ανέλυσες και σε οδήγησαν σε ένα ρεαλιστικό κατά τη γνώμη σου συμπέρασμα.

Όμως η απαισιοδοξία σαν στάση ζωής διαφέρει. Θα μπορούσε κάποιος αφελώς να πει ότι αφού ανέλυσα τα πάντα γύρω μου συμπεριλαμβανομένου και του εαυτού μου, απέδειξα ότι η ζωή δεν έχει νόημα. Αυτό θα ήταν μια διαλεκτική διαδικασία που θα οδηγούσε σε μία απαισιόδοξη στάση ζωής. Όμως μπορεί να αποδείξει κάποιος ότι η ζωή δεν έχει νόημα; Δε νομίζω. Οδηγεί σε υπαρξιακό παράδοξο. Εν πάση περιπτώσει δε νομίζω ότι υπάρχει κάποιος που να ισχυρίζεται ότι απέδειξε κάτι τέτοιο.

Άρα η μόνη προσέγγιση που απομένει είναι ότι η απαισιόδοξη στάση ζωής οφείλεται σε εγγενείς παράγοντες της προσωπικότητας του ατόμου, που αγγίζουν την ψυχολογία του και τις βαθιές πεποιθήσεις του, δηλαδή τις σταθερές του υποσυνείδητου του.

Σε μία πρώτη προσέγγιση θα έλεγα ότι μια τέτοια χρόνια απαισιοδοξία σημαίνει ότι το άτομο έχει αντιφατικές σταθερές μέσα του, που το οδηγούν σε συνεχή αδιέξοδα. Να πω ένα παράδειγμα. Ας πούμε ότι κάποιος είναι ομοφυλόφιλος και έχει μεγαλώσει σε ένα συντηρητικό περιβάλλον. Να διευκρινίσω ότι και ο ίδιος έχει αποδεχτεί τις συντηρητικές αντιλήψεις που έχουν σχηματοποιήσει την προσωπικότητά του. Αυτό το άτομο μεγαλώνει με μία τεράστια εσωτερική αντίφαση. Τις ορμές του από τη μία, και τις πεποιθήσεις του από την άλλη. Έχει λοιπόν δύο χαρακτηριστικά: Πρώτον, δεν είναι ειλικρινής με τον εαυτό του και δεύτερον, δεν είναι φίλος με τον εαυτό του. Αυτοαντπαθείται. Δηλαδή, δεν έχει αυτοπεποίθηση. Γιατί; Πολύ απλά διότι ο εσωτερικός το κόσμος είναι αντιφατικός. Η εξίσωση δεν βγαίνει και άρα δεν έχει εμπιστοσύνη στην κρίση του. Πιστεύει ότι το μυαλό του δεν είναι ικανό να του δώσει λύσεις. Όταν δεν πιστεύεις την κρίση σου, αισθάνεσαι ότι δεν έχεις έλεγχο των τεκταινόμενων και άρα χάνεις τη ελπίδα ότι μπορείς να κάνεις κάτι για τον εαυτό σου ή για τους άλλους. Άρα αυτομάτως υιοθετείς μια απαισιόδοξη στάση ζωής. Και εδώ να επανέλθω στο παράδειγμα του χωριάτη που ζώντας σε μια βαρετή ασήμαντη καθημερινότητα, παρόλα αυτά είναι αισιόδοξος. Γιατί; Γιατί έχει αυτοπεποίθηση. Δηλαδή έχει εμπιστοσύνη στην κρίση του. Αυτό μοιάζει με το φλεγόμενο βέλος του Τάκη. Όταν έχεις εμπιστοσύνη στην κρίση σου, το βέλος έχει φως. Όταν δεν έχεις, το βέλος είναι σκοτεινό και πάει χαμένο.

Βέβαια το παραπάνω παράδειγμα του ομοφυλόφιλου είναι μόνο ένα από πολλά. Εσωτερικές αντιφάσεις μπορεί να έχει ένα παιδί από χωρισμένους γονείς που δυσκολεύεται να συσχετισθεί με άλλους ανθρώπους. Το έχω δει αυτό αρκετά. Άλλο παράδειγμα είναι αντιφατικές θρησκευτικές πεποιθήσεις. Και πάει λέγοντας.

Άρα –κατά τη γνώμη μου- η μόνιμη στάση απαισιοδοξίας οφείλεται στην αντίφαση μεταξύ βαθιών πεποιθήσεων και άλλων σταθερών του υποσυνείδητου, όπως η φύση του ανθρώπου ή κάτι άλλο που δεν μπορώ να σκεφτώ τώρα. Άρα η δική μου συμβουλή είναι, αν κάποιος είναι συνεχώς απαισιόδοξος, πρώτα να προσπαθήσει να είναι όσο πιο ειλικρινής γίνεται με τον εαυτό του. Να αποδεχτεί τη φύση του και να συμφιλιωθεί με το πετσί του.

Τάκη καλημέρα. Πιστεύω ότι στις μέρες μας απέχουμε έτη φωτός από τον ρομαντισμό και τον υπαρξισμό. Σήμερα κυριαρχεί μια καθολικά χαζοχαρούμενη (όπως ανέφερες και εσύ σε κάποιο σημείο) διάθεση.

Το αποτέλεσμα αυτής της χαζοχαρούμενης διάθεσης τύπου big brother, είναι η γενικευμένη κοινωνική αφασία που αποξενώνει, απομονώνει και θλίβει επί της ουσίας τα άτομα.

Αν τα άτομα δεν μπορούν - σαν να ήταν λοβοτομημένα- να αισθανθούν που και που αυθεντικά αισθήματα λύπης, αλλά αντίθετα προσποιούνται συνέχεια μια χαζοχαρά που δεν την έχουν πάντοτε μέσα τους, οδηγούμαστε σε συνολικά αδιέξοδα.

Επίσης νομίζω ότι όταν υπάρχει ένας κοινωνικός (ή άλλου είδους) σκοπός, μέρος του οποίου αισθάνεται κάποιος ότι είναι και ο ίδιος, τότε το άτομο εκτονώνει πολλά πράγματα που είναι μέσα του και ταυτόχρονα εκτρέπει τις υπαρξιακές του αγωνίες προς αυτόν τον σκοπό.

Κάποιοι βρίσκουν ένα τέτοιο σκοπό στην επιχειρηματικότητα, κάποιοι άλλοι στους κοινωνικούς αγώνες ή την πολιτική κτλ.

Τάκη,
Νομίζω ότι τόσο η Σιμόν όσο καί ο Ζαν-Πώλ εκφράζουν τό ίδιο πράγμα. Δηλαδή τήν απομάκρυνση τού ανθρώπου από τήν υπόλοιπη φύση, τήν απομάκρυνση από τήν «πραγματικότητα». Έχουμε ξαναπεί νομίζω, μέ τήν ευκαιρία άλλων post, ότι ο άνθρωπος προσδιορίζεται ως «άνθρωπος», μέ τήν ψυχική έννοια τού όρου, από τή στιγμή πού ο εγκεφαλός του έκανε τό τεράστιο εξελικτικό άλμα καί απέκτησε τήν ικανότητα νά διαχωρίζει τό άτομο από τό περιβάλλον. Από τότε απέκτησε «ιστορία» καί από τότε απέκτησε τή δυνατότητα να προβλέπει τό μέλλον, δηλαδή νά προβλέπει τό θάνατό του. Από τότε απέκτησε «εγώ». Εγώ είμαι αυτός που γεννήθηκα εκεί καί τότε ,πού έκανα αυτό καί τό άλλο, που σχεδιάζω νά κάνω εκείνο καί που δυστυχώς ξέρω ότι κάποτε θά πεθάνω. Εσύ είσαι κάτι άλλο. Ότι βρίσκεται γύρω μου είναι κάτι άλλο. Είναι τό περιβάλλον.

Τό εξελικτικό άλμα ήταν τεράστιο, αλλά όμως είχε καί τίς παρενέργειές του. Ποιές είναι αυτές; Αισθανόμαστε ότι είμαστε έξω, ότι δέν ανήκουμε στήν πραγματικότητα. Θέλουμε νά καταλάβουμε τήν «πραγματικότητα» γιά νά τήν ελέγξουμε αλλά δέν μπορούμε. Θέλουμε νά κάνουμε τόν κόσμο ανθρώπινο. Νά τόν αλλάξουμε, αλλά δέν μπορούμε. Θέλουμε νά γίνουμε Θεοί (ας θυμηθούμε τήν προτροπή: κατ’ εικόνα καί ομοίωση) αλλά δέν μπορούμε. Θέλουμε νά γίνουμε αθάνατοι αλλά δέν μπορούμε. Περιβαλλόμαστε από κάτι πού είναι συντριπτικά ισχυρότερο από μάς καί αυτό μάς δημιουργεί άγχος. Φοβόμαστε. Αισθανόμαστε ένα κενό μέσα μας. Αισθανόμαστε μετέωροι. «Μάταια κοιτάζω το πρόσωπό μου στον καθρέφτη και λέω την ιστορία μου, αλλά δεν μπορώ να συλλάβω τον εαυτό μου ως ολότητα, αυτό που βιώνω είναι το κενό που είναι ο εαυτός μου, αισθάνομαι ότι δεν είμαι». Προσπαθούμε να χρησιμοποιήσουμε τό πιό δυνατό από τά εργαλεία πού έχουμε στή διάθεσή μας, τή γλώσσα ελπίζοντας νά καταλάβουμε. Νά «“πιάσουμε” τη σημασία των φαινομένων και να βρούμε τις κατάλληλες λέξεις για να τη γράψουμε» αλλά ... Μερικές φορές αρνούμαστε τήν ύπαρξη τού έξω κόσμου καί ομφαλοσκοπούμε υποστηρίζοντας ότι δέν υπάρχει τίποτε άλλο εκτός από τόν εαυτό μας. Εκτός από τίς «ιδέες» πού γεννάει ο εγκέφαλός μας. Ο έξω κόσμος όμως είναι εδώ. Η φύση είναι εδώ δυνατή καί κυρίαρχη. Ότι καί νά κάνουμε δέν μπορούμε νά τής ξεφύγουμε. Δέν μπορούμε νά τήν «εξανθρωπίσουμε» καί αυτό όταν τό συνειδητοποιούμε θλιβόμαστε. Άλλες φορές πάλι όταν τό ξεχνάμε, αισθανόμαστε όμορφα ή άκόμα καί «παντοδύναμοι» άν έχει προηγηθεί κάποια «επιτυχία» μας. Γρήγορα όμως ξαναπροσγειωνόμαστε στήν πραγματικότητα καί ένας καινούργιος κύκλος θλίψης – χαράς ξεκινάει. Όταν δέ χαθεί τό μέτρο, αυτός ο κύκλος θλίψης – χαράς, πού είναι φυσιολογικός, μετατρέπεται στόν κύκλο κατάθλιψης – μανίας, πού είναι παθολογικός.

Καί λοιπόν τί γίνεται; Όλη η ψυχική ζωή μας τελικά θά είναι ένα άθροισμα τέτοιων κύκλων; Δέν υπάρχει διαφυγή; Η απάντηση είναι υπάρχει. Αρκεί να συνειδητοποιήσουμε ότι είμαστε καί εμείς μέρος τής φύσης καί νά ξανασχεδιάσουμε τή ζωή μας με βάση αυτή τή γνώση. Νά ξαναγυρίσουμε στόν «παράδεισο» από τόν οποίο «φύγαμε» όταν κάναμε τό εξελικτικό άλμα. Αν τό κάνουμε αυτό θα διαπιστώσουμε ότι στή ζωή δέν υπάρχουν «τετριμένα» καί «εξαιρετικά». Ή νά τό πούμε καί αλλιώς. Τα «τετριμένα» είναι όλη η ζωή. Τά «εξαιρετικά» είναι στιγμές. Τί κάνουμε λοιπόν τώρα; Περιμένοντας τά «εξαιρετικά» μικραίνουμε απελπιστικά τήν ήδη μικρή ζωή μας. Καί όταν τό συνειδητοποιούμε αυτό, σέ κάποια πιό προχωρημένη ηλικία, τότε έρχεται η κατάθλιψη, δηλαδή η υπερβολική αυτολύπηση, γιά νά «φάει» καί τήν υπόλοιπη ζωή μας. Τί νά κάνουμε λοιπόν; Νά δώσουμε προσοχή στά «τετριμένα». Νά συνειδητοποιούμε κάθε φορά τί κάνουμε καί γιατί τό κάνουμε. Νά μήν απαξιώνουμε τίς «εντροπικές» λεγόμενες δραστηριότητες. Τίς δραστηριότητες δήλαδή, πού έχουν ένα πιό προσωρινό αποτέλεσμα. Ένα παράδειγμα τέτοιας δραστηριότητας είναι τό καθημερινό μαγείρεμα. Ο άνθρωπος στήν αγωνία του απέναντι στό προσωρινό, απέναντι στόν θάνατο, θεωρεί άξιο ότι έχει διάρκεια. Ότι είναι «αθάνατο». Από δώ καί η επιδίωξη γιά υστεροφημία. Ότι δέν έχει μεγάλη διάρκεια τό απαξιώνει. Κι όμως τό προσωρινό είναι η πραγματικότητα τελικά. «Τά πάντα ρεί». Αν δεί κανείς έτσι τά πράγματα, τότε θα διαπιστώσει ότι τά «τετριμένα» δέν είναι καί τόσο τετριμένα. Ότι η κάθε μέρα είναι κάτι τό διαφορετικό από τήν προηγούμενη. Ότι τό παρόν έχει αξία, γιατί τό παρόν είναι η ζωή. Τό παρόν, όπως κι άν έρχεται αξίζει τήν προσοχή μας.

Γεια σου Τάκη,
να πω ότι μου άρεσε η ανάλυσή σου περί υπαρξισμού, το θέμα από μόνο του έχει ενδιαφέρον. Από τη μία έχουμε το φιλοσοφικό περιεχόμενο των αναλύσεων του Σάρτρ και της φίλης του Σιμόν, από την άλλη έχουμε και τον ιστορικό και κοινωνικό περίγυρο αυτών των ανθρώπων που ίσως είναι εξίσου σημαντικός.

Ως προς το παράδειγμά μου του χωριού, να πω ότι, παρ ότι συμφωνώ μαζί σου ότι ζούν κοντά στη φύση, που αυτό από μόνο του βοηθάει στο να έχεις μια πιο θετική στάση ζωής, το κύριο δεν ήταν αυτό. Γιατί αν δούμε τη ζωή ενός αγρότη, είναι μονότονη. Βλέπει συνέχεια τους ίδιους και τους ίδιους, κάθε μέρα στο ίδιο καφενείο, υπάρχει η συνθλιπτική κοινωνική νόρμα του χωριού. Και όμως, τουλάχιστον πιο παλιά, έβλεπες το μάτι τους και γυάλιζε. Το ότι τώρα μπορεί να άλλαξε αυτό, δεν αναιρεί το αρχικό. Ότι δηλαδή δεν είναι η καθημερινότητα που δημιουργεί την εγγενή απαισιοδοξία. Και ο άνθρωπος της πόλης μπορεί να διασκεδάσει μιά χαρά. Συμφωνώ ότι η κίνηση, οι ουρές και οι άλλες ταλαιπωρίες (που παρεμπιπτόντως πολλές φορές έχουν να κάνουν με το δημόσιο) μπορεί να δημιουργήσουν άρνηση και απογοήτευση σε ορισμένους. Αλλά δεν πιστεύω ότι αυτό οδηγεί σε ψυχωτική απαισιοδοξία τύπου Σάρτρ. Απλώς θέλω να κάνω αυτό το διαχωρισμό: Άλλο νεύρα και απογοήτευση από μία φορτισμένη καθημερινότητα και άλλο εγγενής και βαθιά απαισιοδοξία υπαρξιακού τύπου. Σ' αυτή δεν αναφερόσουν;

Ευχαριστώ που έβαλες και πάλι ένα ενδιαφέρον θέμα και μας κάνεις να σκεφτόμαστε.

@fallacy, έχω μία διαίσθηση ότι και το ίδιο το ζεύγος έπεσε στην παγίδα του εταιροπροσδιορισμού. Μέσα στο βασικό μοντέλο του "τίποτα" κρύβεται κατά βάθος μια μεταφυσική απόπειρα διαχωρισμού ψυχής από το σώμα. Που στην ουσία αντικατοπτρίζει την χριστιανική ηθική. Ενώ η συγκεκριμένη νοοτροπία είναι καλή στο να μας κάνει να συνειδητοποιήσουμε τα κουστουμάκια που φοράμε, εκεί που προσκρούει με το νόμο της βαρύτητας είναι όταν πάνω στην προσπάθεια αφαίρεσης του κουστουμιού, αφαιρέσουμε και τη φύση μας. Για να το πω αλλιώς, δεν φοράμε μόνο τα κουστούμια που μας φόρεσε η κοινωνία, αλλά και αυτά με τα οποία γεννηθήκαμε.

Αν προσπαθήσουμε να αφαιρέσουμε όλα τα κουστούμια αδιακρίτως, μένει ένα πραγματικό τίποτα γιατί το νόημα της ζωής βρίσκεται ακριβώς εκεί: Στη φύση μας.

Αυτό που είπα και πριν είναι ότι όταν το επίκτητο κουστούμι των πεποιθήσεών μας προσκρούει με το κουστούμι της φύσης μας, τότε αυτή η εσωτερική αντιφατικότητα οδηγεί σε εσωτερικό αδιέξοδο, σε απώλεια της αυτοπεποίθησης, του αυτοσεβασμού και εν τέλει σε χρόνια απαισιοδοξία.

jboy,χαίρομαι την υγιή αισιοδοξία σου. Και το μότο που υιοθέτησες είναι πολύ ωραίο: Όλα μπορούν να σου τα αφαιρέσουν εκτός από τον εαυτό σου.
Μην ξεχνάς πάντως ότι κάποια στιγμή θα σου αφαιρεθεί κι αυτός.

Η ανθρώπινη συνείδηση είναι δυνατός προβολέας που φωτίζει, όταν συμβαίνει κάποια μεγάλη χαρά, όταν είμαστε ερωτευμένοι, όταν παίρνουμε ένα απρόσμενο δώρο, κλπ. Τις στιγμές που είμαστε στεναχωρημένοι, θλιμένοι, ή απλά απαθείς, ο προβολέας μετατρέπεται σε κεράκι και γινόμαστε λιγότερο αντικειμενικοί, επειδή βλέπουμε λιγότερο νόημα γύρω μας. Συμβαίνει καθημερινά, αλλά δεν το βλέπουμε γιατί βυθιζόμαστε στα πράγματα, τα πράγματα μας απορροφούν τελείως και ξεχνάμε τα πάντα. Πώς άραγε ξεφεύγουμε από αυτή την κατάσταση;

Πολύ ωραία συζήτηση και πολύ ενδιαφέροντες απόψεις.

Η αλήθεια είναι πως δεν έχω εντρυφήσει ιδιαίτερα στον υπαρξισμό. Έχω διαβάσει λίγο Κίρκεγκωρ, Καμύ και αρκετά κείμενα στο διαδίκτυο. Γενικά δεν μου αρέσουν οι ταμπέλες ούτε οι κατηγοριοποιήσεις. Όπως έλεγαν οι καταστασιακοί, κάθε ταμπέλα είναι ένας συμβιβασμός. Για μένα, ο υπαρξισμός δεν υπάρχει. Θέλω να πω, δεν είναι ούτε μια ιδεολογία ούτε μια φιλοσοφία. Γιατί; Γιατί ο υπαρξισμός ακριβώς, υποστηρίζει πως η φιλοσοφία δεν έχει νόημα από την απόψη πως κάθε προσπάθεια να ερευνήσεις τον κόσμο (από την φιλοσοφική άποψη, όχι από την επιστημονική) είναι καθαρά υποκειμενική. Σε αυτό συμφωνώ. Στις συζητήσεις μου με τους άνθρώπους συνηδητοποιώ πως δεν μπορώ να συνεννοηθώ καθώς ο καθείς αντιλαμβάνεται την κάθε έννοια διαφορετικα και το πρόβλημα είναι ιδαίτερα οξύ για αυτές τις σημαντικές έννοιες όπως η αλήθεια, η ευτυχία, η ελευθερία. Όσο και αν προσπαθήσουμε να δημιουργήσουμε ένα κοινό εννοιολόγιο, πιστεύω πως θα αποτύχει καθώς οι φιλόσοφοι και οι διανοούμενοι που καθόρισαν τη σημασία των εννοιών είχαν διαφορετικά πράγματα στο μυαλό τους.

Όσον αφορά το συγκεκριμένο θέμα, δεν πιστεύω πως η απαισιοδοξία έχει τόσο μεγάλη σχέση με τον υπαρξισμό. Η απαισιοδοξία είναι μια καθαρά υποκειμενική θεώρηση των πραγμάτων. Και η αισιοδοξία είναι μια ψευδαίσθηση, η οποία είναι όμως απαραίτητη για τους ανθρώπους.

Άναφέρθηκε παραπάνω πως η απαισιοδοξία εμποδίζει κάποιον από τον βελτιωθεί, να γίνει καλύτερος άνθρωπος. Τι σημαίνει όμως αυτή η βελτίωση; Πότε βελτιώνεται κάποιος;
Συμφωνώ με την άποψη πως ο άνθρωπος έχει αποκοπεί από το φυσικό περιβάλλον και αυτό του έχει δηγμιουργήσει ένα πολύ σημαντικό ψυχολογικό πρόβλημα. Επίσης, από το διαφωτισμό και μετά η λογική και η επιστήμη έχουν αποκλείσει το παράλογο. Έχουμε φτάσει στο άλλο άκρο, αυτού του υλισμού. Το παράλογο, λοιπόν δημιουργεί υποσυνείδητες τάσεις που όσο και αν προσπαθεί ο άνθρωπος να τις αποκλείσει δεν θα τα καταφέρει. Αυτό είναι μια άποψη. Εξού και ο παραλογισμός του σύγχρονου ανθρώπου. Ο άνθρωπος πρέπει να αποκτήσει μια ισορροπία ανάμεσα στο διαφωτισμός και το ρομαντισμό.

Αυτό το κενό που ανφέρει η Σιμόν δεν υπάρχει, είναι μια έννοια που κατασκεύασε η ίδια. Ούτε η ολότητα του εαυτού μας υπάρχει, γιατι προυποθέτει ένα σύνολο από κομμάτια τα οποία έχουν ένα συνδετικό στοιχείο. Αλλά η προσωπικότητα του ανθρώπου είναι τόσο αχανής, ή αλλιώς η ψυχή μας είναι μια άβυσσος, που ποτέ δεν θα μπορέσουμε να γνωρίσουμε όλα αυτά τα κομμάτια που συνθέτουν τον εαυτό μας. Αλλά είναι σημαντικό να το προσπαθήσουμε.