Σέρλοκ Χολμς

Ανακάλυψα πρόσφατα, με μεγάλη έκπληξη, ότι έχουν κυκλοφορήσει πολλές βιογραφίες του Σέρλοκ Χολμς. Ο Κόναν Ντόιλ πέθανε το 1930 και η πρώτη βιογραφία του Χολμς (Private Life of Sherlock Holmes) γράφτηκε το 1933, από τον Βίνσεντ Στάρετ. Ακολούθησε μια πολύ σοβαρή έρευνα του Edgar W.Smith, που προσπαθεί να εξηγήσει το λόγο, στο  βιβλίο: The Baker Street Journal, που ο Σέρλοκ Χολμς έγινε σχεδόν αμέσως τόσο δημοφιλής. Στη συνέχεια, το 1958, έχουμε το In the Footsteps of Sherlock Holmes, του Michael Harrison, και το 1962, το Sherlock Holmes of Baker Street: A life of the world's first consulting detective, από τον τότε διευθυντή του Time Magazine, William Baring-Gould.
 
Γιατί δεν γράφτηκαν βιογραφίες άλλων δημοφιλών ηρώων όπως ο Πουαρό ή ο Μαιγκρέ; Τι έχει ο Σέρλοκ Χολμς και υποχρεώνει τους αναγνώστες του να αγοράσουν τη βιογραφία ενός ήρωα που δεν έζησε ποτέ; Αυτά είναι ερωτήματα που πέρασαν συχνά από το μυαλό μου γιατί ανήκω, από παιδί, στην κατηγορία των φανατικών με τα διηγήματα του Σέρλοκ Χολμς και τα διαβάζω ξανά και ξανά, κάθε 5-6 χρόνια, πάντα με την ίδια ευχαρίστηση. Τι έχει το γράψιμο του Κόναν Ντόιλ που καταφέρνει και αιχμαλωτίζει τον αναγνώστη; Θυμίζει Μπαλζάκ, με το πάθος του για τη λεπτομέρεια στις περιγραφές και αυτό σίγουρα δημιουργεί μια καλή αίσθηση πραγματικότητας στον αναγνώστη που αισθάνεται, κατά τη διάρκεια της εξιστόρισης, σαν στο σπίτι του, δεν νιώθει ότι τον κοροϊδεύουν, όπως συχνά συμβαίνει με τα σύγχρονα μυθιστορήματα. Ο Χολμς, που στο A Study in Scarlet (1881), δείχνει στον Γουάτσον ένα αλάνθαστο τεστ που έφτιαξε για να βρίσκει την ομάδα αίματος, ήταν εδώ πιο μπροστά από την εποχή του, αφού αυτό το τεστ εφευρέθηκε στην πραγματικότητα το 1900, από τον Paul Uhlenhuth και χρησιμοποιήθηκε για να επιβεβαιώσει την ταυτότητα και να καταδικάσει ένα κακοποιό στη Γερμανία, το 1904. Ο γιατρός Ντόιλ, είχε πάθος με την εγκληματολογία και παρακολουθούσε από κοντά τις εξελίξεις της εποχής του. Όταν συνέλαβε την ιδέα της δημιουργίας του Χολμς, η εξιχνίαση εγκλημάτων αποκτούσε επιστημονικό κύρος. Η Σκοτλαντ Γιαρντ αναρωτιόταν εκείνη την περίοδο αν έπρεπε να χρησιμοποιήσει το σύστημα Μπερτιγιόν για τα δακτυλικά αποτυπώματα. Ο Ντόιλ, θα μπορούσε κάλλιστα να δουλέψει ως ιατροδικαστής στην αστυνομία, προτίμησε όμως, για μεγάλη μας ικανοποίηση, να γράφει ιστορίες. Διαβάζοντας τα πρώτα κεφάλαια του Study in Scarlet, ο αναγνώστης μένει άφωνος με την πολυμάθεια και τις ακριβείς γνώσεις του Σέρλοκ, θα μπορούσε να συζητάει με τις ώρες για επαγωγική σκέψη, λογική, τεκμηρίωση επιχειρηματολογίας, έγκλημα, επιστημονικές μεθόδους εξιχνίασης. Από τις πρώτες κιόλας όμως σελίδες του βιβλίου, ο Χολμς ανακοινώνει στον Γουάτσον ότι αγνοεί πάρα πολλά θέματα, όπως λογοτεχνία, φιλοσοφία, αστρονομία και πολιτική. Όπως ομολογεί, δεν ξέρει αν κινείται ο ήλιος γύρω από τη γη ή αντιστρόφως και αν του το πουν, θα το ξεχάσει αμέσως...
 
Όμως, στο Sign of Four, συνιστά στον Γουάτσον ένα κατά τη γνώμη του καταπληκτικό βιβλίο, το Martydom of Man, του Winwood Reade, μια εργασία ιστορικής φιλοσοφίας και αργότερα, στην ίδια ιστορία, μιλάει στον Γουάτσον για βιολιά Στραντιβάριους, για τον Βουδισμό της Κεϋλάνης, για μεσαιωνική αγγειοπλαστική, και όπως σχολιάζει ο ίδιος ο Γουάτσον,  το κάνει με ένα τρόπο που δείχνει ότι έχει μελετήσει ιδιαίτερα αυτά τα θέματα. Του αρέσει πολύ το διάβασμα. Σε άλλες ιστορίες μαθαίνουμε ότι λατρεύει την όπερα, ότι έχει γράψει μια μονογραφία πάνω σε πολυφωνικά θρησκευτικά άσματα, ότι ξέρει καλά από ζωγραφική, καλό φαγητό και κρασί. Ο ίδιος ο Ντόιλ είχε στο μυαλό του τη δημιουργία ενός μονολιθικού, περιορισμένου χαρακτήρα, όπως ας πούμε ο Τζαίημς Μποντ, αλλά δεν τα κατάφερε, ο ήρωάς του τον ξεπέρασε. Δημιούργησε έναν υπεράνθρωπο (και έχει πλάκα που και ο Νίτσε ασχολιόταν με τον δικό του υπεράνθρωπο, την ίδια εποχή), έναν παγκόσμιο άνδρα με εγκυκλοπαιδικές γνώσεις για τα πάντα, αλλά και με αξιοζήλευτες σωματικές ικανότητες, χωρίς ακριβώς να το θέλει. Και είναι αλήθεια ότι αποκαλούσε τις ιστορίες με τον Χολμς “ψυχαγωγικές”, δεν τους έδινε κάποια ιδιαίτερη αξία. Από τα όσα ξέρουμε για τη ζωή του, ο Κόναν Ντόιλ μοιάζει πολύ περισσότερο με τον Γουάτσον, παρά με τον Χολμς.
 
Για μένα, η επιτυχία του Χολμς μπορεί να δοθεί με ένα απλό παράδειγμα από τα διηγήματά του. Ο Γουάτσον στέκεται δίπλα στον Χολμς στο δρόμο και παρατηρεί κάποιον άνδρα, στο απέναντι πεζοδρόμιο, που κοιτά προς το μέρος τους. Τον δείχνει στον Χολμς, ο οποίος του λέει: «Εννοείς τον συνταξιούχο αξιωματικό του Ναυτικού;» Εκεί, σε τέτοια σημεία χοροπηδά η καρδιά του αναγνώστη, αποδεικνύεται, φυσικά, ότι ο άνθρωπος αυτός ήταν όντως συνταξιούχος αξιωματικός του Ναυτικού και απλά, δεν φορούσε τη στολή του επειδή αυτή βρισκόταν στο καθαριστήριο. Υπάρχουν όμως κι άλλα σημάδια που αποκαλύπτουν ότι κάποιος είναι συνταξιούχος ή αξιωματικός του Ναυτικού και είναι ακριβώς αυτά που μας ξετρελαίνουν. Απ’ όσο μάλιστα ομολογούν πολλοί απανταχού λάτρεις του Σέρλοκ Χολμς, προτιμούν αυτά τα μικρά στιγμιότυπα επαγωγικής σκέψης, σύνδεση των λεπτομερειών, άφθονη δόση φαντασίας, από οτιδήποτε άλλο στα διηγήματά του. Ο Ντόιλ δίνει στο αναγνωστικό κοινό μια φαντασίωση αλάνθαστου και το κοινό διψά για κάτι τέτοιο. Ο Ντόιλ χρησιμοποιεί ξανά και ξανά το ίδιο τέχνασμα, την επίδειξη των επαγωγικών ικανοτήτων της σκέψης του Χολμς και ο αναγνώστης δεν βαριέται ποτέ. Είναι πολύ ωραία στημένο και ο Γουάτσον, που παίζει το ρόλο του χαζούλη, του κοινού νου, χαρίζει απλόχερα γέλιο και καλή διάθεση. Ο Σέρλοκ Χολμς είναι πραγματικά απολαυστικός στις πρώτες σελίδες των διηγημάτων, όπου κάνει τις συνηθισμένες του διανοητικές επιδείξεις και τρελαίνει τον Γουάτσον τελειώνοντας τις διαλέξεις του με εκείνο το αμίμητο: elemental, Watson, elemental! (στοιχειώδες).
 
Αυτό είναι που σε αναγκάζει να αγοράσεις και να διαβάσεις μια βιογραφία του Σέρλοκ Χολμς. Είναι τόσο αληθοφανής, μας αγγίζει τόσο πολύ, που πολύ θα θέλαμε να είναι πραγματικός, με την πίπα, την τραγιάσκα και τα φακελάκια με την κοκαίνη. Τα δικαιολογούμε κι αυτά γιατί καταλαβαίνουμε. Όπως απάντησε στον Γουάτσον, στην ερώτηση γιατί παίρνει κοκαϊνη, ο Χολμς δεν μπορεί να ζήσει χωρίς εγκεφαλική δραστηριότητα, χωρίς σκέψη. Τρέφεται με σκέψη. Κι εδώ που τα λέμε, όλοι οι “μεγάλοι” έχουν παραξενιές.
 
Θυμίζει ιδιαίτερα παιδικό παραμύθι ο Χολμς. Στα παιδιά αρέσει πολύ να ταυτίζονται με τους ήρωες που διαθέτουν τη βοήθεια καλών μάγων και μπορούν να γίνονται αόρατοι, όποτε γουστάρουν, ή να πετάνε ή να αποκτούν υπερφυσική δύναμη. Οι έφηβοι αγαπούν τους γενναίους, αλλά καθόλα κοινούς, συνηθισμένους ήρωες, όπως ο Όλιβερ Τουίστ, που καταφέρνουν, όσο καλύτερα μπορούν, να τα βγάλουν πέρα. Αλλά μεγαλώνουμε και δεν μας αγγίζουν πια τα παραμύθια, ο πραγματικός κόσμος είναι ωμός και δύσκολος. Οι ρεαλιστές συγγραφείς, όπως ο Φλομπέρ, ο Μπαλζάκ, ο Σταντάλ, το υπογράμμισαν αυτό και δημιούργησαν συμαθητικούς ήρωες οι οποίοι όμως δεν τα καταφέρνουν ποτέ να νικήσουν. Νομίζω ότι κάτι μέσα μας βαριέται τις ιστορίες ήττας και τα δράματα ενώ διψάει για κατακτήσεις και θριάμβους. Αν κάποιος ευγενικός συγγραφέας μας χαρίσει μια ρεαλιστική, ψαγμένη στη λεπτομέρεια, ιστορία στην οποία ο ήρωας θα θριαμβεύει στο τέλος, η ευγνωμοσύνη μας θα είναι πολύ μεγάλη. Αν μας “ταξίδευε” κιόλας, θα ήταν ακόμη καλύτερα. Για να δώσω ένα παράδειγμα, ο Μπαλζάκ ήταν πολύ ανώτερος συγγραφέας από τον Δουμά, σύμφωνα με όλους τους κριτικούς της εποχής του, αλλά όπως αποδεικνύεται από τις πωλήσεις των έργων τους, για κάθε έναν αναγνώστη που διάβασε το  Pere Goriot, αντιστοιχούν 100 αναγνώστες που διάβασαν τον Κόμη Μοντεχρίστο. Προφανώς, ήρωες σαν τον Σέρλοκ Χολμς ή τον κόμη Μοντεχρίστο, αγγίζουν πολύ περισσότερο το συλλογικό μας ασυνείδητο. Πιστεύω ότι ο Χολμς είναι μια απάντηση σε μια βαθιά ψυχολογική ανάγκη του αναγνώστη και ότι εκεί έγκειται η, απρόσμενη από το δημιουργό του, παγκόσμια επιτυχία του. Ο Χολμς μας καθησυχάζει, ενισχύει την πίστη μας στην αποτελεσματικότητα της σκέψης και στη δύναμη του ανθρώπου να ξεπεράσει το χάος που δημιούργησε αυτή η καινούρια ασθένεια που ο Μαρξ περιέγραφε, την ίδια περίπου εποχή, ως αλλοτρίωση. Αυτή η ανάγκη είναι τόσο ζωντανή σήμερα όσο ήταν και το 1890 και αυτό εξηγεί το γιατί οι ιστορίες του Σέρλοκ Χολμς εξακολουθούν να γοητεύουν τόσο πολύ το κοινό. Τελειώνω με ένα μικρό, αλλά χαρακτηριστικό της νοοτροπίας του Χολμς, απόσπασμα όπου αφηγείται ο Γουάτσον:
 
 “Αγαπητέ μου φίλε, είπε ο Χολμς όταν βολευτήκαμε κοντα στο τζάκι στο διαμέρισμά του στην οδό Μπέικερ, η ίδια η ζωή είναι πολύ πιο παράξενη από οτιδήποτε μπορεί να εφεύρει ο ανθρώπινος νους...”