Ο 20ος αιώνας και το ‘ιερό δισκοπότηρο’ της ευτυχίας

 Ουδείς ασχολείται σοβαρά – πολύ περισσότερο προεκλογικά – με ζητήματα σχετικά με τις σχέσεις παιδιών-γονέων, των νέων εφήβων, των συζύγων, των γειτόνων, της κοινότητας, ή με το σχολείο, τα ναρκωτικά, τον τρόπο διασκέδασης, το περιβάλλον εργασίας, τον ρόλο των νέων τεχνολογιών στη καθημερινή ζωή κλπ. Και όλα αυτά γιατί υπάρχει βαθύτατα ριζωμένη η αντίληψη ότι ο κοινός παρονομαστής και ταυτόχρονα η λύση όλων των προβλημάτων βρίσκεται στο χρήμα και την οικονομική ανάπτυξη που το προσφέρει. 

                Πρόκειται για μία εντελώς εσφαλμένη πεποίθηση πίσω από την οποία κρύβεται η αποστασιοποίηση των ιθυνόντων αλλά και της πλειοψηφίας των πολιτών από τα ίδια τους τα πραγματικά προβλήματα (βλ κοινωνική αλλοτρίωση), εξ ου και η διάθεση στρουθοκαμηλισμού απέναντι σε αυτά συχνά με το πρόσχημα ότι δεν υπάρχουν επαρκή διαφωτιστικά στοιχεία.

Και ενώ είναι ακριβές πως η στατιστική τεκμηρίωση των περισσότερων κοινωνικών προβλημάτων είναι συχνά ανεπαρκής για τη χώρα μας, αυτό δεν αληθεύει για την λοιπή αναπτυγμένη Δύση και μάλιστα για την ηγέτιδα δύναμη του κόσμου – τις ΗΠΑ - το μοντέλο της οποίας υιοθετήθηκε τις τελευταίες 2-3 δεκαετίες με παραλλαγές σε όλο τον αναπτυγμένο κόσμο (όρα παγκοσμιοποίηση). Τι μας διδάσκει, λοιπόν, η νέα αμερικανοκεντρική δυτική κοινωνία που παρέδωσε στο τέλος του ο 20ος αιώνας ; Επιγραμματικά : λίγος ελεύθερος χρόνος, περισσότερη εργασία και χρήμα, λιγότερη ευτυχία.

Όπως σημείωνε στους Barron’s ο S. Maital στις αρχές της τρέχουσας δεκαετίας, “αν και το προσαρμοσμένο στον πληθωρισμό κατά κεφαλήν εισόδημα των αμερικανών τριπλασιάστηκε ανάμεσα στα έτη 1960 και 2000, ωστόσο, το ποσοστό αυτών που δηλώνουν ‘πολύ ευτυχισμένοι’ έχει στην πραγματικότητα συρρικνωθεί από 40% στα μέσα του ’60, σε 30% σήμερα”. Σύμφωνα, δε, με έρευνα του περιοδικού Forbes για τους πλουσιότερους αμερικανούς, αυτοί δηλώνουν ελαφρώς μόνον πιο ευχαριστημένοι από τον μέσο αμερικανό, ενώ 3 στους 8 πλούσιους δηλώνουν λιγότερο ευτυχείς από τον μέσο πολίτη.

Παρομοίως, ο P. Krugman έγραφε παλαιότερα πως «μετά τον 2ο Παγκόσμιο Πόλεμο τυχαία δείγματα ανθρώπων ρωτήθηκαν επανειλλημένα στις ΗΠΑ και αλλού πόσο ευτυχείς είναι. Τις έρευνες αυτές αξιολόγησε ο ιστορικός των οικονομικών R. Easterlin το 1974 διατυπώνοντας το περίφημο ‘παράδοξο Easterlin’ σύμφωνα με το οποίο πάνω από ένα πολύ χαμηλό επίπεδο, η οικονομική ανάπτυξη δεν φαίνεται να βελτιώνει την ανθρώπινη ευημερία. Μεταγενέστερα στοιχεία επιβεβαιώνουν αυτή την παρατήρηση. Οι αμερικανοί δεν δήλωναν περισσότερο ευτυχείς τη δεκαετία του ’90 απ’ ότι τη δεκαετία του ’40. Ακόμη και οι ιάπωνες, που από τις τριτοκοσμικές συνθήκες που αρχικά επικρατούσαν στη χώρα τους κατόρθωσαν να διασπείρουν μεταπολεμικά την αφθονία, δεν έγιναν ευτυχέστεροι» (New York Times, 29/3/00). Ο Easterlin απαντά στο γιατί η οικονομική ανάπτυξη δεν φέρνει ευτυχία λέγοντας πως οι άνθρωποι κρίνουν κυρίως τον εαυτό τους από τη σχετική θέση που έχουν έναντι των συμπολιτών τους, με αποτέλεσμα ένας με ετήσιο εισόδημα 32000 δολ σε μία κοινωνία με μέσο εισόδημα 40000 δολ, να θεωρεί τον εαυτό του το ίδιο κοινωνικά μειονεκτούντα με κάποιον άλλο με ετήσιο εισόδημα 8000 δολ σε μία διαφορετική κοινωνία όπου το μέσο εισόδημα φθάνει τα 10000 δολ. !

Συνεπώς, στις σχετικά πλούσιες χώρες δεν είναι τόσο το ίδιο το εισόδημα που συνδέεται τόσο στενά με την ευτυχία, όσο η αυτοεκτίμηση που κανείς αποκτά για τον εαυτό του συγκρίνοντάς τον συνεχώς με τους άλλους. Το πρόβλημα είναι πως μία αυτοεκτίμηση που οικοδομείται πάνω στον ανταγωνισμό για την επαγγελματική και εισοδηματική αναρρίχηση είναι ουσιαστικά… “σισσύφεια” : πρώτο, γιατί καταλήγει σταδιακά να θυσιάζει στο βωμό της περισσότερης εργασίας, απόδοσης και αμοιβής κάθε άλλη πηγή καθημερινής χαράς και ευτυχίας (προσωπικές σχέσεις, οικογενειακή ζωή, συλλογικά και κοινοτικά ενδιαφέροντα, ατομικά χόμπυ, χρόνος για προσωπική ανάπτυξη). Και δεύτερο, γιατί αποστερούμενη ακριβώς του μέτρου των λοιπών πηγών προσωπικής και συλλογικής χαράς, γίνεται τελικά “καννιβαλιστική” αναγορεύοντας τα μέσα σε αυτοσκοπό. Έτσι, καταδικάζεται συνεχώς σε μία συνεχή αναζήτηση επιβεβαίωσης σε ολοένα και υψηλότερο εισοδηματικό επίπεδο. Διαδικασία που εξαντλεί και αναπόφευκτα οδηγεί, όταν δίνεται η ευκαιρία, στην αναζήτηση του εύκολου και γρήγορου κέρδους. Αυτή, ίσως, είναι η βασική ψυχοχλογική πτυχή της κερδοσκοπικής άνθησης στα τέλη του 20ου και τις αρχές του 21ου αιώνα.

Δεν είναι τυχαίο που οι αμερικανοί κατηγορούνται για εργασιομανείς : εκεί που άλλοτε σε ένα νοικοκυριό αναλογούσαν δύο εργασίες (μία απλήρωτη και μία αμοιβόμενη), τώρα αντιστοιχούν τρεις. Το, δε, άθροισμα των εβδομαδιαίων ωρών εργασίας δύο συζύγων στις ΗΠΑ αυξήθηκε σημαντικά. Όλα αυτά είχαν σαν αποτέλεσμα το 1/3 των αμερικανών εργάσιμης ηλικίας να δηλώνουν πως συνεχώς αισθάνονται πως βιάζονται, η οικογενειακή ζωή περιορίζεται στο σαββατοκύριακο και ο ύπνος και τα προσωπικά χόμπι εξοστρακίζονται στο περιθώριο της καθημερινής ζωής (βλ Regional Review, Bank of Boston, Q3 1999).

Την ίδια ώρα που η οικογενειακή ζωή έγινε περισσότερο βιαστική και αυστηρά προγραμματισμένη, έρευνες έδειξαν πως η αύξηση των ωρών εργασίας από τους γονείς συνδέεται με ελαφρά αυξημένες πιθανότητες διαζυγίων και σχολικής στασιμότητας για τα παιδιά (βλ. J. Johnson, University of Illinois) παρά τις κατευναστικές επιπτώσεις των αυξημένων εισοδημάτων. Ίσως, μάλιστα, να είναι ακριβώς αυτό το στρες που προκαλεί πάνω στις προσωπικές σχέσεις και την ατομική ψυχολογία ο επαγγελματικός ανταγωνισμός και η αυξημένη αναζήτηση πρόσθετων πηγών εισοδήματος, η αιτία του υψηλού ποσοστού διανοητικών διαταραχών στις ΗΠΑ: σύμφωνα με έρευνα του κορυφαίου σε θέματα δημόσιας υγείας στις ΗΠΑ, D. Satcher, κάθε χρόνο ο 1 στους 5 αμερικανούς υποφέρει από κάποια μορφή διαγνώσιμης διανοητικής διαταραχής, ενώ το 50% του συνολικού πληθυσμού είχε τουλάχιστον μία φορά στη ζωή του παρόμοιας υφής διαταραχή !

Από τα παραπάνω δεν προκύπτει ότι η οικονομική ανάπτυξη είναι συνολικά καταδικαστέα, αλλά ότι ο μονομερής καθαγιασμός και η αναγωγή της σε αυτοσκοπό αλλοτριώνει και αντί να πλησιάζει, απομακρύνει τον άνθρωπο από τον οικουμενικό στόχο της ευτυχίας. Το διεθνοποιημένο αμερικανικό όνειρο (πάνω στο οποίο κτίστηκε ο σύγχρονος μεταπολεμικός κόσμος), άπιαστο για τους πολλούς, αποδεικνύεται κούφιο και κενό περιεχομένου για τους λίγους που το πραγματοποιούν. Εφόσον, φυσικά τελικός κριτής είναι η ευτυχία και όχι το χρήμα.