Ο νεαρός που αλληλογραφούσε με τον Παζολίνι

Ο Πιερ Πάολο Παζολίνι διατηρούσε αλληλογραφία για 12 χρόνια με τον νεαρό τότε (15 μόλις ετών όταν ξεκίνησε η αλληλογραφία)  συγγραφέα Τσέζαρε Παντοβάνι και κάποια στιγμή του έγραψε: «Είναι πολύ λίγοι εκείνοι που γράφουν όπως εσύ, το ξέρω από πικρή κι αποκαρδιωτική πείρα. Θυμήσου ωστόσο ότι δεν υπάρχει τίποτα καλύτερο από το να αγωνίζεται κανείς εναντίον της δυσκολίας και ότι η ευκολία, γενικά, είναι ο χειρότερος εχθρός της ποίησης όπως επίσης της καλής λογοτεχνίας…» Το νόημα του Παζολίνι είναι διπλό, αφενός κρίνει την ευκολία της εποχής του (η συγκεκριμένη αλληλογραφία έλαβε χώρα από το 1953 ως το 1965) και αφετέρου είναι μια παραίνεση προς τον Τσέζαρε ο οποίος, πέρα από τις δυσκολίες που αντιμετωπίζει ο κάθε άνθρωπος που δεν γεννιέται πλούσιος, είχε να αντιμετωπίσει και άλλα, δυσκολότερα προβλήματα, αφού ανήκει στα άτομα με ειδικές ανάγκες, μιλάει, αλλά η φωνή του είναι παράξενη και δυσκολεύει ιδιαίτερα τον ακροατή.
 
Κι όμως, αυτός ο άνθρωπος, παρά την αναπηρία του (υποφέρει από κάποια μορφή παραπληγίας, δεν μπορεί να περπατήσει, έχει δυσκολία στο να κινεί και τα άνω άκρα και όπως είπα, έχει δυσκολία στον προφορικό λόγο) κατάφερε και δίδαξε, σε λύκεια και πανεπιστήμια, όπου αγαπήθηκε ιδιαίτερα από τους φοιτητές του, και έγραψε μερικά πάρα πολύ καλά βιβλία, πολλά από τα οποία έχουν ως θέμα το μεγάλο πάθος του, που είναι η αρχαία Ελλάδα. Για να σας πω ένα χαρακτηριστικό ανέκδοτο από τη ζωή του, ταξίδεψε μόνος, με ένα αναπηρικό τρίκυκλο, ίσως τα έχετε δει, είναι κάτι καρυδότσουφλα που πιάνουν μάξιμουμ 30 km την ώρα –τώρα πια νομίζω ότι έχουν αποσυρθεί από την κυκλοφορία-, από την Ιταλία στην Ελλάδα...
 
Ο Τσέζαρε Παντοβάνι γεννήθηκε το 1938, πήρε πτυχίο Φιλολογίας από το πανεπιστήμιο της Μπολόνια, έκανε τη διατριβή του στην Αισθητική πάνω στην ποιητική του Πιερ Πάολο Παζολίνι, δίδαξε Φιλολογία σε ανώτερα εκπαιδευτικά ιδρύματα και κοινωνιολογία της Γλωσσολογίας στη σχολή Ψυχολογίας του πανεπιστημίου της Πάντοβας. Ταξίδεψε πολύ, η αναπηρία του δεν στάθηκε εμπόδιο στη μεγάλη δίψα του να δει τον κόσμο και όπως είπαμε, ειδικά την Ελλάδα. Από το 1978 είναι πολιτιστικός σύμβουλος στο Υπουργείο Πολιτισμού του Σαν Μαρίνο όπου συνεργάστηκε στην ίδρυση πανεπιστημίου. Δραστηριοποιείται στην κατάρτιση σε μαθήματα επιμόρφωσης εκπαιδευτικών και συνεργάζεται με πολλά τοπικά και εθνικά έντυπα. Μεταξύ των έργων του: Η ανάπηρη ελπίδα, Αναπηρία και σεξ: η παράλειψη, Ο καταστρεπτικός ψυχολόγος, Οπτικοί αφορισμοί, Μαρμάρινα πρόσωπα, Ξεκινώντας από τον Ιπποκράτη, Συνοπτικό λεξικό πάνω στην τέχνη του γιατρού. Το τελευταίο βιβλίο του, με τίτλο: Παφλασμός, θα εκδοθεί προσεχώς από τις εκδ. Διάβασις. Ο εκδότης αποφάσισε να καλέσει τον φιλέλληνα συγγραφέα σε μια παρουσίαση του βιβλίου του στην Αθήνα, ζήτησε τη βοήθεια του Ιταλικού Ινστιτούτου Αθηνών, αλλά δεν την έλαβε. Η Ιταλική κοινότητα στην Αθήνα (όπου κατοικούν χιλιάδες Ιταλοί) αντέδρασε, θα χαιρόταν πολύ να έβλεπε από κοντά τον διακεκριμένο στη χώρα του συγγραφέα, που λατρεύει ούτως ή άλλως την Ελλάδα και την επισκέπτεται με κάθε ευκαιρία. Αποτέλεσμα αυτής της αντίδρασης  ήταν ένα άρθρο της καθηγήτριας της Ιταλικής Σχολής Αθηνών  κας Αλεσάντρα Μπονιέτι που δημοσιεύθηκε από το Ιταλόφωνο μηνιαίο περιοδικό Evreka, που κυκλοφορεί στην Αθήνα. Σε αυτό το πολύ όμορφο άρθρο η Μπονιέτι, που γνωρίζει και προσωπικά τον συγγραφέα, παρουσιάζει το τελευταίο βιβλίο του (απ' όσο πληροφορούμαι, θα κυκλοφορήσει στη χώρα μας τους επόμενους μήνες) και ευχαριστεί ειρωνικά το Ιταλικό Ινστιτούτο Αθηνών.
 
 
Επιλέγω κάποια σημαντικά αποσπάσματα από το  άρθρο της Αλεσάντρα Μπονιέτι, δεν το παραθέτω ολόκληρο λόγω έλλειψης χώρου:
 
«Ο Παφλασμός είναι ένα ταξιδιωτικό βιβλίο, με την έννοια που έδωσαν στο λογοτεχνικό αυτό είδος, με σκοπούς και αποτελέσματα ποικίλα, ο Τσάτουιν και ο Τερτσάνι: Η φυσική μετακίνηση, αλλά επίσης η προετοιμασία του ταξιδιού και η επιστροφή, δίνουν υλική υπόσταση, νεύρο και αίμα στα μονοπάτια του πνεύματος. Το ταλέντο του συγγραφέα συνίσταται στην ικανότητά να αφηγηθεί πώς η φυσική εμπειρία του ταξιδιού παράγει συνειδησιακές καταστάσεις και απέραντη γνώση. Συνεπώς στην επιστροφή στο σπίτι, στην Ιθάκη, δεν είμαστε μόνο μεγαλύτεροι και πιθανώς πιο έμπειροι, αλλά κυρίως ικανοί να κερδίσουμε ένα ανώτερο επίπεδο στον ορισμό του εαυτού μας και του τρόπου που είμαστε στον κόσμο.
 
Αυτό το πήγαινε έλα ανάμεσα στην εμπειρία, το συναίσθημα, τον πολιτισμό και το ένστικτο αναπαριστώνται φυσικά από την αέναη κίνηση της θάλασσας, τον παφλασμό του τίτλου. Διαβάζοντας τον Παντοβάνι φαίνεται ότι αυτή η κίνηση στην Ελλάδα μπορεί να παραχθεί παντού, όχι μόνο στις ακρογιαλιές. Αρκεί να θελήσει κανείς να ακονίσει την ακοή της καρδιάς (πριν από την αναλυτική ματιά της λογικής) και να αναζητήσει καθημερινά ό,τι μπορεί να συμβάλει στην αφύπνιση αυτής της ακρόασης, να την αποκτήσει, σε αυτή την εποχή της συλλογικής ύπνωσης για εμάς τους Λωτοφάγους».
 
Το ταξίδι του Παντοβάνι, μέσα από το απόσπασμα της Μπονιέτι, σίγουρα δεν είναι το γνωστό σε όλους ταξίδι στο εξωτερικό για ψώνια, που επικρατεί στις μέρες μας όπου έχουν φθηνήνει τόσο πολύ τα αεροπορικά εισητήρια. Η σύγκριση με το ταξίδι της Οδύσσειας είναι πολύ πετυχημένη, εκεί πηγαίνει αμέσως το μυαλό, επιστρέφοντας, δεν είμαστε απλά πιο έμπειροι, αλλά και διαφορετικοί, επιστρέφει στην πατρίδα ένα ανώτερο επίπεδο του εαυτού μας, κάτι πιο ολοκληρωμένο...Πρέπει να συμπληρώσω εδώ ότι ο Τσέζαρε ανήκει σε αυτό το είδος γοητευτικών συγγραφέων που θέλουν να μοιραστούν με τον αναγνώστη τον ενθουσιασμό τους για κάποια σημαντικά θέματα. Δίνει παραδείγματα, εξηγεί, ψάχνει την αλήθεια που κρύβεται πίσω από κάθε μύθο, μας λέει απόψεις άλλων και διευκρινίζει πού συμφωνεί και πού διαφωνεί μαζί τους. Βλέπω ότι οι ταξιδιωτικές του εντυπώσεις χαρακτηρίζονται ως "φιλοσοφικές" από τον Ιταλικό τύπο και καταλαβαίνω τη δυσκολία, πώς αλλιώς να ονομάσεις αυτές τις ταξιδιωτικές εντυπώσεις που σου μαθαίνουν περισσότερα για τον Αριστοτέλη και τον Πλάτωνα, παρά για τον ίδιο τον τόπο που περιγράφουν. Περιγράφουν την ιστορία και την κουλτούρα του τόπου που επισκέπτονται, το βρήκα, αλλά πώς να το ονομάσω αυτό;
 
Παραθέτω ένα δεύτερο σημαντικό απόσπασμα της Μπονιέτι που λέει πολλά με λίγα λόγια:
 
Πολλές σελίδες του Παφλασμού εντάσσονται στην παράδοση η οποία, ξεκινώντας από τον Νίτσε, είδε στο μύθο μια ανεξάντλητη πηγή απαντήσεων για τον άνθρωπο. Ορισμένες φορές η κατανόηση γίνεται δύσκολη, απαιτείται ταπεινότητα, αφοσίωση και ανεκτικότητα για κάποια υπερβολή ευρυμάθειας. Αλλά η κούραση ανταμείβεται: η φιλοσοφική ανθρωπολογία, η ψυχολογία, η κοινωνιολογία που αφηγείται ο Παντοβάνι είναι έντιμες, υποστηρίζονται από την πραγματική ανάγκη να μπουν από κοινού αλήθεια και ιδέες, χωρίς ποτέ να διολισθαίνει στον αυτάρεσκο αισθητισμό ή στην πολιτισμική επιδειξιομανία. Ο μύθος παίρνει μερικές φορές στον Παφλασμό μια αντικειμενικότητα διαφωτιστική και σ’ αυτό επίσης έγκειται η δύναμη των λέξεων εκείνων που ο Γκουρτζίεφ αποκαλεί «σημαντικούς ανθρώπους», οι οποίοι κατά κανόνα κρατούν τις αποστάσεις τους (πάλι όπως λέει ο Γκουρτζίεφ) από κάθε μορφή «εκπορνευμένης λογοτεχνίας», παρηγορητικής ευκολίας, αναισθητικής ψυχαγωγίας.
 
Το Ιταλικό Ινστιτούτο δεν θέλησε να βοηθήσει στην οργάνωση αυτής της παρουσίασης με πρόσχημα ότι το βιβλίο του Παντοβάνι δεν έχει μεταφραστεί ακόμα στα ελληνικά... Μιλώντας με καθηγητές της Ιταλικής Σχολής άκουσα να λένε ότι αν αντί για το όνομα του Παντοβάνι το Ιταλικό Ινστιτούτο άκουγε το όνομα Έκο ή Ταμπούκι, το Ινστιτούτο θα σκιζόταν να βοηθήσει, κουνώντας χαρούμενα την ουρίτσα του... Αυτή η μάλλον απαράδεκτη ενέργεια του τόσο φιλόξενου Ιταλικού Ινστιτούτου Αθηνών, να μη δεχτεί να παρουσιαστεί στην Ελλάδα ένας καταπληκτικός -και πάνω από όλα φιλέλληνας- συγγραφέας με ειδικές ανάγκες, που απέσπασε στα νιάτια του το θαυμασμό του Πιερ Πάολο Παζολίνι (που είχε κι αυτός μεγάλο ταλέντο στο γράψιμο) δεν έμεινε ασχολίαστη στο κείμενο της Μπονιέτι το οποίο τελειώνει ως εξής:
 
Μία σημείωση τοπικού χρώματος: μετά από ένα χρόνο αναμονής (και βαθιάς ανάγνωσης, υποθέτω), η διευθύντρια του Ιταλικού Ινστιτούτου στην Αθήνα, η Μελίτα Παλεστρίνι, έκρινε αδύνατη την παρουσίαση του βιβλίου, επειδή δεν έχει ακόμα μεταφραστεί στα ελληνικά. Οι Ιταλοί της Ελλάδας και ο ιταλικός πολιτισμός την ευχαριστούν.
 
Θα κλείσω αυτό το άρθρο, πάνω σε έναν ιδιαίτερα αξιόλογο άνθρωπο με ειδικές ανάγκες και ειδικά χαρίσματα, με θερμές ευχαριστίες προς τη μεταφράστρια του Παφλασμού, και του άρθρου της κας Μπονιέτι στο Evreka, την κυρία Γιούλη Αναστοπούλου, για την απλόχερη βοήθεια που μου παρείχε. Εύχομαι να την δω στα σχόλια και θα ήθελα να την παρακαλέσω να με ειδοποιήσει όταν κυκλοφορήσει ο Παφλασμός.
 
Μου έρχεται στο μυαλό το βιβλίο του Γκουρτζίεφ: Συναντήσεις με αξιοσημείωτους ανθρώπους, στο οποίο αναφέρθηκε και η κα Μπονιέτι. Ο Τσέζαρε έχει κινητικά προβλήματα και μεγάλη δυσκολία στο να κινεί τα χέρια και να γράφει, διακρίθηκε όμως ιδιαίτερα στη ζωή του (σήμερα είναι 73 ετών) στη συγγραφή. Δυσκολεύεται να αρθρώσει τις λέξεις που λατρεύει κι όμως διακρίθηκε ιδιαίτερα στις προφορικές παραδόσεις του σε λύκειο και πανεπιστήμιο, ενώ θεωρείται ψυχή του νεοσύστατου πανεπιστημίου του Σαν Μαρίνο. Αυτοί οι αξιοσημείωτοι άνθρωποι έχουν κοινό γνώρισμά τους την ατσάλινη θέληση, που χαρακτηρίζει ιδιαίτερα τον Τσέζαρε Παντοβάνι, ο οποίος αποτελεί κατά την ταπεινή μου άποψη, παράδειγμα προς μίμηση. Το αστείο, και απόλυτα χαρακτηριστικό της εποχής μας, είναι ότι τέτοιου είδους σύγχρονοι πνευματικοί ήρωες δεν προβάλλονται καθόλου και πουθενά, από αυτούς που όφειλαν να τους προβάλλουν. Ελπίζω να μεταφραστούν και να κυκλοφορήσουν σύντομα στη χώρα μας τα βιβλία του, και υπόσχομαι ότι θα αφιερώσω ένα άρθρο στον Παφλασμό, μόλις κυκλοφορήσει.