Ο Κασίρερ και τα σύμβολα

Τάκη και fallacy, αφού ήδη αναφέρατε επί τροχάδην όλη τη δυτική φιλοσοφία, λίγος χώρος απέμεινε σε μας τους υπόλοιπους να σχολιάσουμε κάτι περισσότερο. Είναι αλήθεια ότι η εποχή μας χαρακτηρίζεται από μια σφοδρή αγάπη προς την εντομολογία, κάτι λογικό, νομίζω, εφόσον έχουμε ξεσκονίσει τα πάντα και ή θα εντομολογούμε ή θα αναμασάμε τους προηγούμενους. Αλλά και με την εντομολογία δεν μάθαμε πολλά σπουδαία καινούργια πράγματα.
Το Ον είναι τελικά ακατανόητο. Ερμηνείες δίνουμε, προσεγγίσεις κάνουμε, όλες λογικές μάς φαίνονται, καμιά δεν δίνει ολοκληρωμένη απάντηση.
Το Ον μπορεί να είναι απλά μια ψευδαίσθηση.
Αν δεν είναι, μπορεί να είναι χίλια δυο άλλα πράγματα, από τα οποία εμείς μόλις διακρίνουμε δυο τρία. Βιώνουμε τον κόσμο μέσω του εγκεφάλου μας που είναι ένα όργανο περιορισμένων δυνατοτήτων. Ανάμεσα στους ορισμούς λοιπόν του ανθρώπου μπορεί να είναι και αυτός: Άνθρωπος είναι το πλάσμα που πεθαίνοντας δεν γνώρισε τον κόσμο, όσο κι αν το ήθελε, όσο κι αν τον αγάπησε.

Τάκη γεια σου,

Διαβάζοντας τα δύο, μέχρι στιγμής, «φετινά» άρθρα σου υποθέτω πως τα κατάφερες λιγάκι να ξεκουραστείς αυτό το καλοκαίρι, αφού φαίνεται πως επέστρεψες στο blog ορεξάτος! Σου εύχομαι καλό χειμώνα λοιπόν και οι όμορφες ιδέες σου να συνεχίσουν να αυξάνονται και να πληθαίνουν.

Σχετικά με την παρέα των φιλοσόφων που μάζεψες, έχω βέβαια κι εγώ τις συμπάθειες και τις αντιπάθειες μου. Παρ’ όλα αυτά, συζητώντας για τους Χούσερλ και Κασίρερ, έχουν τα δυνατά τους σημεία. Αυτό που βρήκα στο άρθρο σου να με μπερδεύει περισσότερο είναι η άποψη του Κασίρερ πως η εξέλιξη του ανθρώπου εξαρτάται από την ικανότητα του να συλλαμβάνει τα πράγματα με όρους συμβόλων και όχι με όρους γεγονότων. Βέβαια τα σύμβολα βοηθούν τον άνθρωπο να εσωτερικεύσει τον κόσμο. Όμως αυτό που (για μένα) έχει το πραγματικό ενδιαφέρον είναι η αλληλεπίδραση των «πραγμάτων» στον χώρο και τον χρόνο και κατά συνέπεια η εικονική αλληλεπίδραση των συμβόλων μέσα στον ανθρώπινο εγκέφαλο. Βέβαια, αντίθετα με τον Χούσερλ, δεν βρίσκω τίποτα το υπερβατικό σε αυτό. Αλλά πιστεύω στο απόφθεγμα του Βιτγκενστάιν πως ο κόσμος είναι αυτά που συμβαίνουν. Και ότι αυτό δεν είναι αντίθετο με τη δυνατότητα του ανθρώπου να δημιουργεί και να χειρίζεται σύμβολα. Όμως, αυτό που είναι εξίσου σημαντικό με τα «πράγματα» είναι η κίνηση των «πραγμάτων»: ο Χρόνος. Έτσι οι αλληλεπιδράσεις είναι αυτές που παράγουν την ανούσια καθημερινότητα αλλά και την εξαιρετική στιγμή. Αυτές είναι που κάνουν τον κόσμο βαθιά απρόβλεπτο αλλά και τόσο όμορφο, αφού τα συστήματα μέσα στα οποία ζούμε είναι πολύπλοκα, ενώ κι εμείς οι ίδιοι ως έμβιοι οργανισμοί δεν είμαστε παρά πολύπλοκα προσαρμοστικά συστήματα προικισμένα με ιδιότητες ανάδυσης. Γι’ αυτό είμαστε ικανοί για το χειρότερο και το καλύτερο (ό,τι κι αν είναι χειρότερο και καλύτερο). Γι’ αυτό έχουμε έναν εγκέφαλο που χρησιμοποιεί ένα μικρό μόνο ποσοστό των δυνατοτήτων του. Γι’ αυτό μόνο στο 2% του γονιδιώματος μας κωδικοποιούνται πρωτεΐνες. Για να έχουμε την δυνατότητα να προσπαθήσουμε ν’ αντεπεξέλθουμε (να ενσωματωθούμε;) στην κίνηση των «πραγμάτων». Τελικά, στον Χρόνο.

Στο ίδιο κλίμα κι ένα άλλο σχόλιο σχετικά με την αντίληψη, εμπρόθετη ή όχι. Υπάρχουν πολλοί λόγοι για να μην αντιληφθούμε ορθά κάτι που συμβαίνει. Η έλλειψη προσοχής είναι μόνο ένας από αυτούς. Αντίθετα, οι περιορισμοί που βάζουν οι αισθήσεις μας φαίνεται να είναι σημαντικότεροι. Ίσως γι’ αυτό ορισμένοι έχουν αναγάγει την συζήτηση περί ψευδαισθήσεων σε ειδικό επιστημονικό πεδίο. Όταν εκτυλίσσεται μια σκηνή αποτελούμενη από σειρά αλληλοδιάδοχων γεγονότων μπροστά σε έναν ανθρώπινο παρατηρητή θα μπορούσε κανείς να πει πως τα πράγματα εξελίσσονται στον εξωτερικό κόσμο αλλά σχεδόν ταυτόχρονα και μέσα στον εγκέφαλο του παρατηρητή. Το ζήτημα είναι πόσο πολύ μοιάζουν (ή πόσο πολύ είναι δυνατό να μοιάζουν) αυτές οι δύο εκδοχές του συμβάντος, έστω και αν ο παρατηρητής έχει χρησιμοποιήσει εξαντλητικά την προσοχή του. Ακόμα χειρότερα μάλιστα αν ζητήσουμε από τον παρατηρητή να μας διηγηθεί το γεγονός μετά από μερικά χρόνια.

Η ικανότητα μας να σχηματίζουμε και να χειριζόμαστε σύμβολα είναι αυτή που μας δίνει την ικανότητα για εσωτερική ζωή και για λιγότερο προβλέψιμες αντιδράσεις. Και που όμως μας κάνει ταυτόχρονα να εξαρτόμαστε αφόρητα από την μνήμη (άλλο κουμάσι αυτή), η οποία επίσης συνηθίζει να παίζει τα παιχνίδια της όντας σπάνια είναι ακριβής, αφού εξαρτάται από τόσες και τόσες παραμέτρους. Με τη βοήθεια ενός συμβόλου, μπορεί ακόμα και να μας φέρει στο νου τον ψίθυρο μιας μουσικής που μας είχε συνεπάρει στα νιάτα μας και, αφού την απομονώσει από τα συμφραζόμενα, να μας κάνει να αγοράσουμε ένα σαπούνι never mind the bollocks!

Never mind, καλό βράδυ

Ελπίζω να μου επιτρέψετε να «απομυθοποιήσω» λίγο τα πράγματα. Όλη η φαινομενολογία του εαυτού με την οποία ασχολείται ανά τους αιώνες η φιλοσοφία δεν περιγράφει τίποτε άλλο, από την συνείδηση ανωτέρου επιπέδου του ανθρώπου μέσω της οποίας αυτός καταφέρνει να αντιλαμβάνεται καλύτερα από οποιοδήποτε άλλο ζώο το περιβάλλον στο οποίο ζεί και να προσαρμόζεται καλύτερα. Συνείδηση διαθέτουν και τα θηλαστικά (τουλάχιστον) τα οποία κάθε άλλο παρά ρομπότ είναι. Είναι όμως η συνείδησή τους πρωτογενής ένα σκαλί κάτω δηλαδή στη βαθμίδα της εξέλιξης, από τη συνείδηση του ανθρώπου.

Αυτό που διαφοροποιεί τον άνθρωπο από τα ζώα, είναι η αίσθηση του χρόνου και η χρήση της γλώσσας γιά επικοινωνία. Ο άνθρωπος διαχωρίζει παρελθόν παρόν και μέλλον ενώ τα ζώα δεν μπορούν, ζούν μόνο στο παρόν, ενώ διαθέτει και μιά τεράστια ικανότητα χρήσης συμβόλων, που τον έχει κάνει ικανό να επικοινωνεί με τους ομοίους του με τρόπο που δεν έχει καμμία σχέση, ως προς την ποιότητά του, με τον τρόπο που επικοινωνούν μεταξύ τους τα ζώα. Δηλαδή με τη γλώσσα. Από αυτά τα δύο χαρακτηριστικά ξεκινούν όλα αυτά που με μιά λέξη ονομάζουμε «πολιτισμό». Ένα παράδειγμα μόνο: Ο άνθρωπος είναι το μόνο έμβιο όν στον πλανήτη που έχοντας συνείδηση της ροής του χρόνου, γνωρίζει ότι θα πεθάνει. Τα ζώα δεν το γνωρίζουν. Ας αναλογιστούμε τώρα τι «ποσοστό του πολιτισμού» οφείλεται σε αυτή τη γνώση.

Όλα τα παραπάνω οφείλονται σε ένα όργανο που στον άνθρωπο έχει εξελιχθεί στον μέγιστο βαθμό, τον εγκέφαλο. Όλη η φαινομενολογία της συνείδησης με την οποία ασχολείται η φιλοσοφία οφείλεται στη λειτουργία του εγκεφάλου. Στην πολυπλοκότητά του. Στον απίστευτο αριθμό των νευρωνικών κυκλωμάτων από τα οποία αποτελείται. Σήμερα η επιστήμη της νευροβιολογίας αρχίζει να καταλαβαίνει πως γίνεται αυτό. Αρχίζει να καταλαβαίνει πως «η ύλη γίνεται φαντασία». Η θεωρία που το εξηγεί καλύτερα από οποιαδήποτε άλλη και που είναι πιθανότερο να καθιερωθεί στην αντίστοιχη επιστημονική κοινότητα είναι η θεωρία του νευρωνικού δαρβινισμού του νομπελίστα Έντελμαν.

Για όποιον ενδιαφέρεται έχει κυκλοφορήσει και στα ελληνικά από τις πανεπιστημιακές εκδόσεις Κρήτης ένα εκλαικευτικό βιβλίο γι αυτή τη θεωρία το:

Edelman M. Gerald, Tononi Giulio
ΤΟ ΣΥΜΠΑΝ ΤΗΣ ΣΥΝΕΙΔΗΣΗΣ
Πώς η ύλη γίνεται φαντασία

Τάκη,

Η συνείδηση προέρχεται από το ρήμα σύνοιδα (γνωρίζω) (βλ. λεξικό Τεγόπουλου - Φυτράκη) και σημαίνει την αντίληψη του έξω κόσμου σε σχέση με το εγώ. Με αυτήν την έννοια χρησιμοποιείται εδώ καί είναι κομμάτι της ορολογίας των νευροεπιστημών αλλά καί της ψυχολογίας. Π.χ όσον αφορά την ψυχολογία λέμε: αυτή η πράξη είναι συνηδειτή εννοώντας ότι υπόκειται στην αντίληψη καί τόν έλεγχο του εγώ.

Στην καθημερινή γλώσσα σημαίνει και τον ηθικό αυτοέλεγχο. Π.χ λέμε: ο παλιάνθρωπος, που έδειρε το γεροντάκι, ήταν ασυνείδητος, εννοώντας ότι έχει χάσει τον ηθικό αυτοέλεγχό του.

Χωρίς να θέλω να φαίνομαι αυθάδης, το θέμα του τρόπου που αναλύουμε τα τεκταινόμενα είναι κάπως τετριμμένο, δεδομένου ότι σήμερα υπάρχουν και είναι μάλιστα ευρέως διαδεδομένα, προγράμματα τεχνητής νοημοσύνης που σε πολλά σημεία μοιάζουν με την ανθρώπινη. Ένα κλασικό παράδειγμα είναι τα νευρωνικά δίκτυα. Βέβαια σε παλαιότερες εποχές που δεν υπήρχαν διαθέσιμες αυτές οι τεχνολογίες, το θέμα εντυπωσίαζε τους φιλόσοφους και ασχολούνταν με αυτό, σχεδόν σε μεταφυσικό επίπεδο. Σήμερα το θέμα συνεχίζει φυσικά να έχει ενδιαφέρον αλλά σε εντελώς άλλο επίπεδο, ίσος σε πιο τεχνικό.
Για να το περιγράψω στο βαθμό που το αντιλαμβάνομαι ;-)
Το μυαλό αποθηκεύει την πληροφορία που δέχεται μέσω των αισθήσεων. Δεν υπάρχει άλλη πηγή πληροφορίας εκτός ίσως από τα ένστικτα που είναι προαποθηκευμένα στον οργανισμό μας. Ο εγκέφαλος αναλύει την πληροφορία των αισθήσεων και την σπάει σε κάποια αφαιρετικά συστατικά. Δηλαδή γίνεται μία παραγοντοποίηση που οδηγεί σε κάποια νοητικά αντικείμενα που θα μπορούσαμε να ονομάσουμε σύμβολα. Τα σύμβολα αλληλεπιδρούν μεταξύ τους και παράγουν άλλα σύμβολα ανώτερης τάξης. Όταν σε δεύτερο χρόνο υπάρξουν νέες εμπειρίες, τότε αυτές παράγουν νέα σύμβολα που και αυτά αλληλεπιδρούν με τα προηγούμενα σύμβολα και αναθεωρούν το χώρο των συμβόλων όλων των τάξεων. Οπότε στην πραγματικότητα και αυτό που λέει ο Καντ ισχύει κάπως, αφού όλα τα σύμβολα εν τέλει ανάγονται στις αισθήσεις, αλλά έχει κάποιο δίκιο και ο Κασίρερ αφού τα σύμβολα πράγματι μεταβάλλονται. Δεν είμαι και πολύ πεπεισμένος ότι βλέπουμε κάτι όταν <<θέλουμε>> να το δούμε. Έχω την εντύπωση ότι αυτό το συγκεκριμένο επιχείρημα έχει μια δόση ηθικολογίας. Στην πραγματικότητα πρόκειται για τον ίδιο ενιαίο μηχανισμό σκέψης των μεταβαλλόμενων συμβόλων. Ο τρόπος που καθοδηγείται η προσοχή μας από την σκέψη μας, υπακούει σε σύμβολα τα οποία βρίσκονται σε μία δυναμική εξέλιξη και ανανέωση, συνδεδεμένα με τις αισθήσεις σε πραγματικό χρόνο όπως και με τις τρέχουσες σκέψεις. Άρα το αν κοιτάξουμε το ρολόι και δεν δούμε την ώρα δεν σημαίνει κάτι ιδιαίτερα ενδιαφέρον και βαθιά φιλοσοφικό. Απλώς σημαίνει ότι οι τυχαίες δυναμικές διεργασίες του εγκεφάλου εκείνη τη στιγμή είχαν στρέψει την προσοχή μας σε κάτι άλλο, δηλαδή είμασταν αφηρημένοι ή και προκατειλημμένοι.
Όσο για την μη προβλεψιμότητα των ανθρώπων, ας γελάσω. Ας ρωτήσει κάποιος έναν καλό πολιτικό ή μια διαφημιστική εταιρία για να πάρει περισσότερες πληροφορίες. Αναφέρω συγκεκριμένο γνωστό ψυχολογικό πείραμα, όπου με κάποιες απλές διαδικασίες έπεισαν όλα τα υποκείμενα να βασανίσουν βάναυσα έναν συνάνθρωπό τους. Και όλοι μα όλοι τελικά το έκαναν.
Εντάξει πράγματι ο άνθρωπος είναι πολύ πιο περίπλοκος από άλλα θηλαστικά, αλλά δεν διαφέρει ποιοτικά, μόνο ποσοτικά σε επίπεδο νοημοσύνης. Όπως και τα ζώα δεν είναι 100% προβλέψιμα (λιοντάρι που έφαγε τον κύριό του) έτσι και οι άνθρωποι δεν είναι 100% μη προβλέψιμοι. Σε μεγάλο βαθμό είναι. Και μην ξεχνάμε ποιος είναι ο παρατηρητής. Όταν παρατηρούμε την προβλεψιμότητα των ζώων, ο παρατηρητής είναι άνθρωπος, δηλ κάποιος με πολύ ανώτερη νοημοσύνη. Όταν παρατηρούμε την προβλεψιμότητα των ανθρώπων, ο παρατηρητής είναι και πάλι άνθρωπος, δηλαδή κάποιος με ίση νοημοσύνη. Άρα η σύγκριση δεν στέκει.
Όσο για τη φίλη που λέει ότι ο δυτικός τρόπος σκέψης δεν απάντησε στα βασικά ερωτήματα του ανθρώπου, θα ήθελα να πώ ότι κατ αρχάς απόλυτες απαντήσεις δεν μπορούν να δοθούν για κανένα πρόβλημα. Πολλές φορές αρκεί να δοθούν καλύτερες απαντήσεις από πριν. Το γεγονός ότι ο δυτικός τρόπος σκέψης οδήγησε σε μηχανές τεχνητής νοημοσύνης, σε θεραπεία ασθενειών, σε απίστευτη πολιτιστική δυναμική που καταβρόχθισε οικειοθελώς τεράστιους πολιτισμούς, σημαίνει ότι είναι ένας πολιτισμός που δίνει περισσότερες απαντήσεις από τους άλλους.

Τάκη, δεν θα μπω στο θέμα της κριτικής του Δυτικού πολιτισμού αυτή τη στιγμή, απλώς θα ήθελα να διορθώσω μία παρεξήγηση. Δεν μείωσα πουθενά τον Κασίρερ. Αν πας και διαβάσεις με λίγη μεγαλύτερη προσοχή αυτό που έγραψα θα δείς ότι λέω ακριβώς το αντίθετο. Έγραψα ότι επειδή ακριβώς οι φιλόσοφοι που ανέφερες δεν είχαν πρόσβαση στις σημερινές τεχνολογίες, έδιναν μια διαφορετική διάσταση στο θέμα της ανθρώπινης σκέψης, κάπως πιο μυστηριακή και πιο μεταφυσική. Δηλαδή όχι μόνο δεν τους μείωσα αλλά τους δικαιολόγησα κιόλας. Σόρρυ για την παρεξήγηση.