ΚΚΕ: Η κρυφή παράμετρος της κρίσης

Σιρόκο,
συμφωνώ μαζί σου ότι το πολιτικό σύστημά μας εμφανίζει έντονα σημάδια μεταλλαγής. Είναι ενδεχόμενο να γίνει ένα πολιτικό bing bang. Ωστόσο καθοριστικό θα είναι το διάστημα των επόμενων δύο ετών. Δε θα απέρριπτα κατηγορηματικά, αν και προσωπικά το απεύχομαι, την αναδιοργάνωση των υφιστάμενων πολιτικών μορφωμάτων. Το θέμα είναι να υπάρχει ουσιαστική κίνηση και συμμετοχή από τα "κάτω", από την κοινωνία.
Όσον αφορά στο Κ.Κ.Ε. είναι θα έλεγα, με μία δόση υπερβολής, καταδικασμένο να δρα διπολικά. Εμείς και όλοι εσείς απέναντι. Αυτό το βοηθάει να έχει πολύ ξεκάθαρες και απλές, θα έλεγα, πολιτικές θέσεις. Επίσης το βοήθησε να διασωθεί ως πολιτική οντότητα, όταν τα άλλα ευρωπαϊκά κομμουνιστικά κόμματα έχουν καταρρεύσει εκλογικά. Αλλά από την άλλη δεν εμφανίζει και τη δέουσα ευλυγισία που θα του δώσει την απαραίτητη ώθηση. Θα έλεγα λοιπόν ότι σε μία ενδεχόμενη αναδιάρθρωση του πολιτικού μας συστήματος πρωταγωνιστικό ρόλο θα έχουν άλλες αριστερές δυνάμεις. Άλλα ίδωμεν!!!!

Το παραπάνω κείμενο που περιγράφει με κάποια θετική απόχρωση την υποτιθέμενη τακτική του ΚΚΕ που τάχα περιμένει στη γωνία, χωρίς να ανακατεύεται με τη φασαρία ώστε να μη φθαρεί, προκειμένου "την κατάλληλη στιγμή" να εμφανιστεί σαν ο από μηχανής θεός, που θα μένει (λόγω της μη ανάμειξής του) αλώβητος, για να βγάλει τη χώρα από την κρίση, αντιλαμβάνεται την πολιτική με όρους συνωμοσίας. Ειδικά, η αριστερή πολιτική καμία σχέση δεν είχε ποτέ ιστορικά με τέτοιους σχεδιασμούς, που άλλωστε πολύ αμφιβάλλω αν το ΚΚΕ τους έχει.

Η πολιτική της ανατροπής είναι κατανάγκην μαζική πολιτική. Το επαναστατικό κόμμα πρέπει να μπορεί να διαχέεται μέσα στις μάζες, να αφουγκράζεται και να προβάλει τα καίρια αιτήματα της συγκυρίας, να τα συνδέει με την πολιτική πάλη για την κατάληψη της εξουσίας. Δεν υπάρχουν ούτε μπορούν να υπάρξουν ανατροπές από κόμματα κριμένα πίσω από τη γωνία που τάχα περιμένουν τη μεγάλη κρίση που θα τα αναδείξει σε πρωταγωνιστές λόγω κατάρρευσης των πάντων. Διότι ανατροπές χωρίς κινητοποίηση της συντριπτικής πλειοψηφίας των μαζών ποτέ δεν υπήρξαν ούτε μπορούν να υπάρξουν.

Ο ρόλος του πρωτοπόρου κόμματος είναι να βρίσκει τα αιτήματα της συγκυρίας, να τα συνδέει με τη γενικότερη πάλη για την ανατροπή του καπιταλισμού ζωντανά, ώστε η πολιτική συνείδηση των μαζών να ανεβαίνει έτσι ώστε να μπορούν να παρεμβληθούν πρωταγωνιστικά στις εξελίξεις. Είναι βαθύτατα ξένη προς το μαρξισμό η ιδέα της κατάληψης της εξουσίας μέσω μιας συνωμοσίας από κάποια αυτάρεσκα απομονωμένη ελίτ. Στη λενινιστική παράδοση, η πολιτική εύρεσης και αξιοποίησης των αιτημάτων της συγκυρίας έχει ονομαστεί "μαζική γραμμή".

Το ΚΚΕ όμως θεωρητικά είναι με έλειμμα καθώς έχει ξεχάσει τη
λενινιστική έννοια της συγκυρίας και δε διαθέτει μαζική γραμμή. Καν δεν έχει θέσεις και δεν προβάλει το θέμα του μνημονίου ούτε για το ΚΚΕ υπάρχει ζήτημα χρέους. Για τα πάντα "φταίει ο καπιταλισμός" και η λύση θα έρθει όταν "έλθει ο σοσιαλισμός". Φανταστείτε, τηρουμένων των αναλογιών, το κόμμα των μπολσεβίκων να λέει στις μάζες της Ρωσίας: "Ας αφήσουμε στην άκρη το θέμα του πολέμου, το θέμα της γης, το θέμα του τσαρισμού. Για όλα φταίει ο καπιταλισμός και η λύση θα έρθει όταν γίνει σοσιαλισμός". Αντίθετα όμως, η Οκτωβριανή επανάσταση έγινε με κεντρικό σύνθημα: Ειρήνη, η γη στους αγρότες, όλη η εξοθσία στα Σοβιέτ" και όχι με σύνθημα "σοσιαλισμός". Ή φανταστείτε την εξέγερση του Πολυτεχνείου εδώ το 1973, με ένα κόμμα να λέει "τι ψωμί-παιδεία-ελευθερία! Γι' αυτά φταίει ο καπιταλισμός και θα λυθούν όταν έλθει ο σοσιαλισμός. Τώρα μακριά από τις φασαρίες, να περιμένουμε την ώρα της κατάρρευσης όπου εμείς θα βγούμε σαν η μόνη οργανωμ΄λενη δύναμη να καταλάβουμε την εξουσία!" Παραμύθια της Χαλιμάς δηλαδή.

Οι παραπάνω απόψεις αποτελούν γνωστή στο παρελθόν παρέκκλιση μέσα στο σοσιαλιστικό κίνημα, από την εποχή του Μαρξ, ο
οποίος την έχει κριτικάρει στο έργο του "Κριτική του Προγράμματος της Γκότα". Η μόνη διαφορά από την εποχή του Μαρξ είναι ότι τότε η παρέκκλιση αυτή θεωρούνταν "δεξιά", ενω τώρα το ΚΚΕ θεωρεί τον εαυτό του σαν τη μόνη αριστερή δύναμη, ακριβώς λόγω της παρέκκλισης του αυτής!

Αγαπητέ Σιρόκο,

Κάπως μου φάνηκε σα να περιέγραφες μια τρόπον τινα "σοφή" τακτική του ΚΚΕ που κρατά στο περιθώριο τις δυνάμεις του περιμένοντας την κατάλληλη στιγμή να παρέμβει σε μια κατά τα άλλα προδιαγεγραμμένη πορεία κρίσης της ελληνικής πολιτικής σκηνής.

Εγώ δεν πιστεύω ότι η κρίση είναι προδιαγεγραμμένη και κυρίως δεν πιστεύω ότι η κρίση, αν έλθει, δε θα οδηγήσει σε εκτροπές, εφόσον, όπως πολύ σωστά λες, δεν τροποποιηθεί η κατάσταση "μη παρέμβασης" του λαού στις πολιτικές εξελίξεις. Συμφωνούμε απολύτως ότι το ζητούμενο είναι η κινητοποίηση μαζικών δυνάμεων και το θέμα είναι "να πάρει ο λαός τις τύχες του στα χέρια του", ό,τι κι αν σημαίνει αυτό.

Προσωπικά αμφιβάλλω αν το ΚΚΕ έχει μια τόσο επεξεργασμένη στρατηγική σαν αυτή που περιγράφεις, γι' αυτό και στην αρχή του σχολίου μου αμφισβητώ τέτοιους σχεδιασμούς του. Θεωρώ ότι μάλλον το κόμμα αυτό έχει μεταλλαχθεί στην πορεία του χρόνου και ότι η "πολεμική" φρασεολογία του είναι ένας τρόπος για να παίζει ανέξοδα το ρόλο της, υποτίθεται, ριζοσπαστικής αντιπολίτευσης. Άλλωστε και η παρέκκλιση στην οποία αναφέρομαι, ακριβώς αυτά τα χαρακτηριστικά είχε. Δηλαδή, η παραπομπή "στο σοσιαλισμό" της λύσης όλων των δεινών από το Λασσάλ, δε σήμαινε ότι αυτός πραγματικά προετοίμαζε κάποιου είδους "μυστική" κατάληψη της εξουσίας. Απλά είχε βολευτεί με το πολιτικό παιχνίδι όπως γινόταν τότε στη Γερμανία.

Το γεγονός ότι μια δεξιά πολιτική βλέπει τον εαυτό της στον καθρέπτη ως αριστερή και καταφέρνει να πείσει και κόσμο γι' αυτό, μου προκαλεί όντως απορία, και όντως με μπερδεύει. Θεωρώ ότι αυτό οφείλεται στην ιστορική κρίση εκπροσώπησης της εργατικής τάξης από την ελληνική αριστερά (μιλάω με αφετηρία 50-60 χρόνια πριν), που έχει δημιουργήσει ένα διχασμό ανάμεσα στην επαναστατική διανόηση και τις πρωτοπόρες εργατικές δυνάμεις. Ο διχασμός αυτός επιτρέπει σε πρωτόγονες εργατίστικες (οικονομίστικες, κατά Λένιν) απόψεις και ιδεολογικά μορφώματα να διαχέονται και ακόμη και να επικρατούν μέσα στη συγκροτημένη αριστερά και στο βασικό τμήμα της, το ΚΚΕ.

Όμως το θέμα που θίγω είναι τεράστιο και σταματώ εδώ.

Αγαπητέ Σιρόκο, θάθελα να γίνω σαφέστερος σε σχέση με όσα θίγεις.

1.Υπάρχει διαφορά μεταξύ ΔΗΑΡ και Συνασπισμού. Η ΔΗΑΡ έχει ιδεολογικοπολιτική συνεκτικότητα και οι θέσεις της είναι ΣΑΦΩΣ υπέρ του μνημονίου. Αυτοανακηρύχτηκε ως "θεσμική" αριστερά και ασκεί κριτική στην αριστερά που τάσσεται υπέρ ριζοσπαστικών λύσεων, ως "αντισυστημικής" (λες και μπορεί να υπάρξει "συστημική" αριστερά). Η ΔΗΑΡ αποτελεί ουσιαστικά μια προέκταση των αντιλήψεων του Λεωνίδα Κύρκου, που έβλεπε την αριστερά σα συμπλήρωμα του εκάστοτε "μικρότερου κακού". Μόνο που η άποψη αυτή έχει μετεξελιχθεί σε "συμπλήρωμα του ΠΑΣΟΚ" και στις μέρες μας βέβαια η άποψη ότι το ΠΑΣΟΚ είναι μικρότερο κακό από τη ΝΔ αποτελεί αναχρονισμό. Από εδώ προκύπτει και η ιδεολογική κρίση που ξεσπάει (ή θα ξεσπάσει) στις γραμμές της ΔΗΑΡ, αφού τα επιχειρήματά της απέχουν από την πραγματικότητα. Πιστεύω ότι παραπέρα συζήτηση για τη ΔΗΑΡ, όταν συζητούμε για την αριστερά στην Ελλάδα σήμερα, είναι άνευ νοήματος.

2. Ο Συνασπισμός συντίθεται από ανομοιογενείς δυνάμεις. Οι περί τον Τσίπρα συνθέτουν επίσης ετερόκλητο μπλοκ. Ο ίδιος ο Τσίπρας παίρνει πολύ συχνά απολίτικες θέσεις ή μιλά στο όνομα της κοινωνικής «ειρήνης» και είναι αμφίβολο αν η πολιτική σκέψη του διαθέτει το παραμικρό βάθος. Περί αυτόν βρίσκονται δυνάμεις που, κατά τη γνώμη μου, αναζητούν δρόμους που οι ίδιες φαντάζονται σαν αριστερούς, αλλά οι επεξεργασίες τους βρίθουν από πολιτικά λάθη (μιλάω για τον Μηλιό κ.ά.). Οι περί τον Λαφαζάνη (αριστερό ρεύμα) έχουν λάθος απόψεις για τον τρόπο συγκρότησης ενός αριστερού κόμματος. Χρόνια υποτιμούσαν την ιδεολογική ενότητα και στήριζαν τη συγκρότηση του ΣΥΝ στην πολιτική ενότητα, δηλαδή στη σύμπτωση πολιτικών στόχων. Αυτό οδήγησε σε μια τακτική εσωκομματικών «μορατόριουμ», όπου οι πολιτικές διαφωνίες αντί να συζητούνται ανοικτά (και αυτή είναι η παράδοση που μας άφησε ο Λένιν, η ανοικτή συζήτηση) αποσιωπούνταν και τα ζητήματα αντί να λύνονται από τα μέλη ή έμπαιναν κάτω από το χαλί ή γινόταν αντικείμενο φραξιονιστικών διαδικασιών (οι οποίες με τη σειρά τους διέπονταν από τους ίδιους κανόνες). Το κόμμα έτσι παύει να είναι κόμμα των μελών του και μεταβάλλεται σε συνασπισμό φραξιών, οι οποίες με τη σειρά τους συντίθενται από υποφράξιες και πάει λέγοντας. Ο ΣΥΡΙΖΑ, τεχνητό κατασκεύασμα, αποτέλεσε μια ευθεία προέκταση της Λαφαζάνειας αντίληψης για τη σύνθεση ενός αριστερού κόμματος ως συνασπισμού ετερόκλητων δυνάμεων με σύμπτωση σε επί μέρους πολιτικούς στόχους, και ιδού τα αποτελέσματα.

3. Όταν μιλάω για κρίση εκπροσώπησης ΔΕΝ μιλάω για την κρίση του πολιτικού συστήματος, η οποία αφορά τη λειτουργία των αστικών θεσμών και της διαμεσολάβησης του αστικού κράτους με την κοινωνία. Μιλάω για κρίση εκπροσώπησης της εργατικής τάξης από ένα κόμμα νέου τύπου, κατά τη μαρξιστική θεώρηση από «τάξη καθεαυτή» σε «τάξη για τον εαυτό της». Κατά τη λενινιστική θεώρηση, το επαναστατικό κόμμα «νέου τύπου» προκύπτει από τη σύμφυση των πρωτοπόρων στοιχείων της εργατικής τάξης με την επαναστατική διανόηση. Η εργατική τάξη από μόνη της δε μπορεί να οδηγήσει την πάλη της σε πολιτική πάλη για το σοσιαλισμό, ο οποίος ως σύλληψη προέρχεται από ένα κομμάτι της αστικής διανόησης το οποίο ξεπέρασε τη τάξη του. Ο σοσιαλισμός αποτελεί επιστημονική κατάκτηση, δηλαδή διανοητική σύλληψη. Φυσικά, η επαναστατική διανόηση δεν αποτελεί ταξική δύναμη που μπορεί να επιβάλει κοινωνικές ανατροπές. Τις ανατροπές αυτές καλείται να επιβάλει η εργατική τάξη, όταν προσανατολιστεί στην πολιτική πάλη και το κύριο όπλο της τάξης αυτής είναι το κόμμα «νέου τύπου» που αναλαμβάνει τη σύνθεση των πρωταρχικών, αυθόρμητων αιτημάτων σε πολιτικά αιτήματα και στόχους. Έτσι, αν σπάσει η σχέση εκπροσώπησης της τάξης αυτής από το κόμμα της, τότε παύει να υπάρχει η δυνατότητα ανατροπής του αστικού συστήματος και εγκαθίδρυσης του σοσιαλισμού. Στην Ελλάδα, σαν αποτέλεσμα του εμφύλιου πολέμου και της δυαρχίας ΕΔΑ-ΚΚΕ, είχαμε μια σταδιακή διχοτόμηση των πρωτοπόρων στοιχείων της εργατικής τάξης με τα επαναστατικά στοιχεία της διανόησης. Εδώ το ζήτημα είναι τεράστιο, οι θέσεις μου πολύ αδύνατες και απαιτείται σοβαρή ιστορική έρευνα (ας πούμε, θεωρώ ότι η εκτέλεση των Μπελογιάννη-Μπάτση αποτελούσε καλά επεξεργασμένη πολιτική πράξη που στόχευε να εντείνει αυτό το ρήγμα).

4. Το τωρινό ΚΚΕ δεν αποτελεί κόμμα νέου τύπου και αυτό πλέον γίνεται καθαρό όταν παρακολουθούμε τις γενικολογίες του, την πλήρη απουσία από τη θεωρητική του σκέψη της έννοιας της συγκυρίας και από την πλήρη απουσία από την πολιτική του γραμμή της «μαζικής γραμμής». Συμφωνώ ότι αποτελεί ταξικό κόμμα, αλλά αμφισβητώ ότι σαν πολιτικό κόμμα εκπροσωπεί την εργατική τάξη και θα είχε ενδιαφέρον επίσης να δούμε την ταξική του σύνθεση. Οι θέσεις του αποτελούν συνοθύλευμα οικονομίστικων απόψεων και, με τα σημερινά του χαρακτηριστικά, θα μπορούσε να γίνει ακόμη και επικίνδυνο για την εργατική τάξη αν η συγκυρία το έφερνε σε θέση σοβαρής παρέμβασης στις εξελίξεις.

5. Στο ζήτημα για το τι προτείνει η αριστερά σαν απάντηση στο μνημόνιο, πέρα από το «όχι», νομίζω ότι, παρά τη πολυμορφία των απόψεων, όλοι στο ίδιο ζουμί βράζουν. Δηλαδή, είμαστε σε μια φάση ανασυγκρότησης και μοιραία στο τραπέζι μπαίνουν τα πάντα υπό συζήτηση. Προσωπικά θεωρώ ότι όσο η συζήτηση αυτή επεκτείνεται, τόσο το καλύτερο. Μακριά από τις Λαφαζάνειες θεωρίες των μορατόριουμ, η αριστερά θα βρει το δρόμο της μέσα από την ανοιχτή διαμάχη, και πολεμική ακόμη, που θα επιτρέψει μια νέα σύμφυση των πρωτοπόρων στοιχείων της εργατικής τάξης και της επαναστατικής διανόησης. Η συζήτηση αυτή μπορεί να κρατήσει ακόμη και χρόνια και σίγουρα συνθέτει ένα σκηνικό άμυνας και όχι επίθεσης, ανασυγκρότησης και όχι «επανάστασης». Αλλά αναγκαίο όμως, αν είναι να ανοίξει και πάλι ο δρόμος της ανατροπής του καπιταλισμού.

Φίλτατε Σιρόκο,

Συνεχίζω τη συζήτηση, επειδή κι εμένα μου προκαλεί μεγάλη ευχαρίστηση, κι άλλωστε είναι από τις λίγες φορές που συνεχίζω μια συζήτηση περισσότερο συμφωνώντας παρά διαφωνώντας.

Σχετικά με τη συζήτηση μέσα στην αριστερά που προπαγανδίζω, στην πραγματικότητα δε διαφωνούμε. Δεν είπα ούτε είμαι της αντίληψης ότι ΠΡΩΤΑ θα καταλήξουμε σε κάποιες «καθαρές» θέσεις και μετά θα ασχοληθούμε με την «πράξη». Σε θεωρητικό επίπεδο το θέμα είναι λυμένο από το Μαρξ, κι αν θες αυτή ακριβώς είναι η τομή που φέρνει ο Μαρξ στη θεωρησιακή φιλοσοφία που επικρατούσε μέχρι τότε. Η φιλοσοφική του οπτική το ξεκαθαρίζει «Το θέμα δεν είναι πώς να εξηγήσουμε τον κόσμο αλλά πώς να τον αλλάξουμε». Και δεν εννοεί αυτό που κάποιοι «χυδαίοι» μαρξιστές ερμήνευσαν, ότι δηλαδή η θεωρία πλέον είναι περιττή, αλλά εννοεί ότι η θεωρία αποκτά το χαρακτηριστικό της θεωρίας όταν αλληλεπιδρά με την πράξη, δηλαδή όταν κατακτά τις μάζες και γίνεται όπλο στον αγώνα τους κι αντίστροφα, όταν προχωρά σε νέες προτάσεις που γενικεύουν τον αγώνα αυτόν. Όλη η δραστηριότητα των κλασικών του Μαρξισμού, αλλά και άλλων σημαντικών μαρξιστών (π.χ. Μάο) μας άφησε μεγάλο όγκο, κληρονομιά αν θες, τέτοιας θεωρητικής δραστηριότητας.

Σε κρίσιμες ιστορικές περιόδους (π.χ. μετά την επικράτηση του μικρού Βοναπάρτη στη Γαλλία) ή μετά την προσχώρηση των σοσιαλδημοκρατικών κομμάτων στη λογική του «σοσιαλπατριωτισμού» κατά τον Α’ Παγκόσμιο Πόλεμο, δημιουργήθηκαν κρίσιμα κενά στην επαναστατική θεωρία και χρειάστηκαν νέες θεωρητικές γενικεύσεις που επέτρεψαν στην επαναστατική πάλη να συνεχιστεί. Μάλιστα, η ρήξη του Λένιν με τον ορθόδοξο μαρξισμό που επικρατούσε στα κόμματα της Β Διεθνούς είναι παράδειγμα ότι οι εγκαθιδρυμένες αντιλήψεις στην Αριστερά μπορεί να πέφτουν τραγικά έξω και να χρειάζεται ρήξη με αυτές προκειμένου να πραγματοποιηθεί η θεωρητική τομή.

Επομένως, η συζήτηση στην οποία αναφέρομαι είναι (και θα είναι) ζωντανή συζήτηση, μέσα στην ταξική πάλη. Συμφωνώ ότι οι καιροί δεν επιτρέπουν αναμονή και ότι κινδυνεύουμε να δούμε πολύ χειρότερες καταστάσεις αν δεν κινητοποιηθούμε. Όμως, αν υπάρχει ένας σίγουρος δρόμος αποτυχίας, αυτός είναι ο δρόμος της αποσιώπησης των διαφωνιών και της κατάπνιξης της συζήτησης εν ονόματι της ενότητας δράσης. Και δυστυχώς, αυτή η κοινή αλήθεια δεν έχει ακόμη κατακτηθεί από την Αριστερά.

Τώρα, επί τροχάδην, μερικές παρατηρήσεις στα υπόλοιπα θέματα που θίγεις.

Ασφαλώς και ο μαρξισμός εξελίσσεται και οφείλει να εξελίσσεται. Κι εγώ μιλάω για την ανάγκη νέων γενικεύσεων. Και άλλωστε, αυτή είναι η παράδοση του μαρξισμού, αυτό έκανε και ο Λένιν, έστω κι αν ακολούθησαν τα «πέτρινα χρόνια» της από καθέδρας εγχειριδιακής μαρξολογίας που αντανακλούσε τη στασιμότητα και τελικά την αλλοίωση των καθεστώτων του αυτοαποκαλούμενου «υπαρκτού σοσιαλισμού». Και ασφαλώς έχουν προκύψει σημαντικά νέα θεωρητικά ζητήματα, σαν αυτά που θίγεις (περιβάλλον, ταξικές διαφοροποιήσεις της εργατικής τάξης).

Ειδικά το θέμα των ταξικών διαφοροποιήσεων χρειάζεται σοβαρή συζήτηση. Μάλλον διαφωνούμε εδώ: Εγώ βλέπω μια μεγέθυνση αντί για σμίκρυνση της εργατικής τάξης και μια περιθωριοποίηση των μικροαστικών στρωμάτων. Σίγουρα, όλο και μεγαλύτερες ομάδες πληθυσμού ζουν από τη μισθωτή εργασία ανταλλάσσοντας την εργατική τους δύναμη με κεφάλαιο, αποστερημένοι από τα μέσα της παραγωγής. Μπορεί τα ασφαλιστικά τους ταμεία να «συμμετέχουν» στο χρηματοπιστωτικό σύστημα (παιχνίδι θάλεγα), αλλά αυτό το βλέπω σαν επέκταση της εκμετάλλευσής τους από το κεφάλαιο παρά σαν συμμετοχή στην ιδιοκτησία των εταιριών των οποίων π.χ. τα ταμεία αυτά κατέχουν μετοχές. Μάλλον το σύγχρονο κεφαλαιοκρατικό σύστημα έχει βρει τον τρόπο να κινητοποιεί επιπλέον κεφάλαιο μέσω του ελέγχου των αποταμιεύσεων των μισθωτών παρά οι μισθωτοί έχουν βρει τρόπο να γίνουν κεφαλαιοκράτες. Επίσης, σοβαρό θέμα για παραπέρα διερεύνηση είναι το ζήτημα της σύζευξης οικονομιών θεωρητικά αντίπαλων κοινωνικών συστημάτων ή έστω «καπιταλισμών» και της ταξικής διαφοροποίησης που προκαλεί αυτή η σύζευξη στους πληθυσμούς των χωρών αυτών. Το κύριο ζήτημα εδώ είναι η σύζευξη Κίνας-ΗΠΑ. Το θέμα είναι τεράστιο και σχετικά παρθένο.

Για το θέμα των «κινήτρων» και των χαρακτηριστικών του σοσιαλισμού στην πρώην Σοβιετική Ένωση. Κι εδώ το θέμα είναι τεράστιο (και μια από τις ζημιές που προκαλεί η θεωρητική παλινδρόμηση του ΚΚΕ είναι ότι γυρίζει τη συζήτηση μερικές δεκαετίες πίσω, για να μιλήσω ηπίως). Γνώμη μου είναι ότι η εποχή μετάβασης από τον καπιταλισμό στο σοσιαλισμό θα διαρκέσει μερικούς αιώνες και ότι η Οκτωβριανή επανάσταση αποτελεί το αντίστοιχο της επανάστασης του Κρόμγουελ στην Αγγλία κατά την εποχή μετάβασης από τη Φεουδαρχία στον Καπιταλισμό. Δε νομίζω ότι το θέμα είναι θέμα κινήτρων. Η Οκτωβριανή επανάσταση λόγω των χαρακτηριστικών της (σχετικά καθυστερημένη χώρα, υπερτροφικό γραφειοκρατικό κράτος, περικύκλωση από εχθρούς, απώλειες των μπολσεβίκων αλλά και καταστροφή σημαντικού μέρους των πρωτοπόρων εργατικών στοιχείων στον εμφύλιο) μπορούσε να προχωρήσει την «επίθεση στον ουρανό» μόνο μέσω της συνεχούς πολιτικοποίησης και της βαθύτατης ανάπτυξης μιας πολιτιστικής επανάστασης (όχι, δεν ασπάζομαι τον μαοϊσμό). Για ιστορικούς λόγους, αυτό δεν επιτεύχθηκε, με αποτέλεσμα τη σταδιακή μετάπτωση του καθεστώτος εκεί σε εκμεταλλευτικό, ήδη από τη σταλινική περίοδο. Αυτό που παρακολουθήσαμε τα τελευταία χρόνια ήταν απλά η τυπική ευθυγράμμιση της νομικής μορφής των παραγωγικών σχέσεων με τις εκμεταλλευτικές μορφές ιδιοποίησης του υπερπροϊόντος, όπως αυτές είχαν ήδη επικρατήσει εκεί.

Ωραία η συζήτηση, και ευχαριστώ και την «Ε» που παραχωρεί το χώρο για τη διεξαγωγή της, αλλά πρέπει να βάλω μια τελεία.

ΜΑΚ συμφωνούμε επί της ουσίας. Αξίζει όμως νομίζω για τον εμπλουτισμό του διαλόγου να σχολιάσω μερικά θέματα.

1) Οι όροι μαρξισμός και μαρξιστής είναι γεγονός ότι έχουν επικρατήσει για διάφορους λόγους (διαφοροποίησης κλπ - τους κατανοώ), δεν είναι όμως του παρόντος να τους αναλύσουμε.
Ομολογώ ότι τους χρησιμοποιώ μεν, αλλά θεωρώ ότι υποβαθμίζουν αυτό που μας άφησε ο Marx.

Συγκεκριμένα, με το έργο του: α) έστησε στα πόδια της τη διαλεκτική (υλιστική διαλεκτική) και έφερε την επιστημονική προσέγγιση (την επιστημονική μεθοδολογία δηλαδή)στη φιλοσοφία, που καθορίζονταν από τον ιδεαλισμό και τη θεολογία (εξακολουθεί εν πολλοίς να συμβαίνει), β) εισήγαγε την επιστημονική προσέγγιση στην πολιτική οικονομία (κριτική της πολιτικής οικονομίας), που επιχειρούσε (και επιχειρεί ακόμα) να αποκρύψει τον ιδεολογικό και ταξικό της χαρακτήρα και γ) εισήγαγε την επιστημονική προσέγγιση στην πολιτική (επιστημονικός σοσιαλισμός), που είτε απέκρυπτε τον ιδεολογικό-ταξικό πρσδιορισμό της είτε κινούνταν στη σφαίρα του ουτοπικού κλπ σοσιαλισμού.

Όλα αυτά σαφώς αποτελούν μια ενότητα (καλά το λες), αλλά αποτελούν ταυτόχρονα κάτι πολύ παραπάνω από μια σχολή σκέψης, κάτι πολύ παραπάνω από μια τομή στην οικονομία, φιλοσοφία και πολιτική. Αποτελούν την είσοδο της ίδιας της επιστήμης στην οικονομία, φιλοσοφία και πολιτική.

Δουλεύοντας λοιπόν για την εξέλιξη και τον εμπλουτισμό του έργου που ξεκίνησε ο Marx, κάνουμε κάτι πολύ παραπάνω από να είμαστε μαρξιστές, κάτι πολύ παραπάνω από το να εμπλουτίζουμε τον μαρξισμό.

2) Λες ότι "διαφωνώ στην άποψη ότι οι διάφορες μαρξιστικές επεξεργασίες είναι "case studies", δηλαδή λύνουν ένα επιμέρους θέμα χωρίς απαιτήσεις γενικότερης θεωρητικής εμβέλειας".
Άλλο το ένα, άλλο το άλλο.
Όταν επιχειρούμε συγκεκριμένη ανάλυση μιας συγκεκριμένης κατάστασης πχ σε κάποια χώρα σε μια δεδομένη συγκυρία, τότε αυτό που κάνουμε είναι μια "μελέτη περίπτωσης" με την αξιοποίηση όλων των γνώσεων, που έχει να μας προσφέρει ο μαρξισμός μέχρι εκείνη τη χρονική στιγμή. Η εξέλιξη της συγκυρίας στην εν λόγω χώρα θα εμπλουτίσει ακόμα περισσότερο το γνωστικό σύνολο του μαρξισμού (δηλαδή, από τη θεωρία στην πράξη και το αντίστροφο, βλ. σχετικά και το απόσπασμα του Marx που παρέθεσα σε προηγούμενο σχόλιο).

3) Είναι ακριβές μεν αυτό που λες για το πότε ειπώθηκε η φράση του Marx "δεν είμαι μαρξιστής", αλλά με βάση τα παραπάνω που ανέφερα, μπορούμε να αντιληφθούμε ότι το νόημα της φράσης του δεν είναι καθόλου τυχαίο και περιπτωσιακό.

Φίλοι Κώστα και Σιρόκο, έχουμε κοινή βάση και γλώσσα, επομένως η συζήτηση μάλλον αναδεικνύει αποχρώσεις μιας κοινής θεώρησης. Θα είμαι σύντομος, κυρίως επειδή έχω πολύ δουλειά που πρέπει να τελειώσω.

Σχετικά με το μαρξισμό. Νομίζω ότι ο μαρξισμός δεν ταυτίζεται με την έννοια της επιστημονικής προσέγγισης σε οικονομική θεωρία, πολιτική θεωρία και φιλοσοφία.

Πρώτα για τη φιλοσοφία. Καταρχήν είμαι της άποψης ότι κάθε φιλοσοφικό σύστημα είναι απλά μια οπτική γωνία, μια ταξική θέση στο επίπεδο της θεωρίας, αλλά δεν είναι θεωρία καθεαυτή, Γι’ αυτό οι Μαρξ και Έγκελς παράτησαν τα χειρόγραφα της «Γερμανικής Ιδεολογίας» να χορτάσουν την πείνα των τρωκτικών, όταν στην προσπάθειά τους να ξεκαθαρίσουν τους λογαριασμούς τους με την μέχρι τότε φιλοσοφία αντιλήφθηκαν ότι το διακύβευμα βρισκόταν αλλού. Η τομή του Μαρξ στη φιλοσοφία εμφανίζεται με τις θέσεις για τον Φόϋερμπαχ, όπου προσδιορίζει τη ρήξη του με την θεωρησιακή φιλοσοφία. Αλλά αυτή η ρήξη αποτελεί τομή στην οπτική από την οποία βλέπουμε τη θεωρία (και επομένως και τις επιστήμες) και όχι επιστημονική ανακάλυψη.

Σχετικά με την πολιτική οικονομία. Εδώ ο Μαρξ πραγματοποιεί καίριες ανακαλύψεις που θεμελιώνουν μια νέα επιστημονική ήπειρο, αλλά αυτή δεν είναι τα οικονομικά, είναι η επιστήμη της ιστορίας. Ο Μαρξ προσφέρει έννοιες για να αντιληφθούμε θεωρητικά τις ιστορικές διαδικασίες. Η επιτυχία της μαρξιστικής προσέγγισης της πολιτικής οικονομίας θα κριθεί τελικά από την επιτυχία ή αποτυχία του μαρξισμού να ερμηνεύσει και να αναλύσει επιστημονικά τα ιστορικά φαινόμενα. Είναι παρακινδυνευμένο να ταυτίζουμε τη μαρξιστική προσέγγιση στην πολιτική οικονομία με την επιστήμη των οικονομικών.

Σχετικά με την πολιτική θεωρία. Εδώ επίσης πραγματοποιούνται καίριες θεωρητικές τομές, κυρίως στη θεμελίωση του σοσιαλιστικού οράματος. Και πάλι όμως είναι υπό συζήτηση αν οι πολιτική «επιστήμη» μπορεί να θεωρείται επιστήμη μόνο εφόσον εντάσσεται στη μαρξιστική θεώρηση.

Γι’ αυτό πιστεύω ότι όντως ο μαρξισμός φέρνει τομές στις τρεις αυτές περιοχές, και αυτό κάθε άλλο από μικραίνει το ρόλο του, αλλά είμαι πολύ επιφυλακτικός να θεωρήσω κάθε μη μαρξιστή ως μη επιστήμονα.

Με το Σιρόκο συμφωνώ για την αλληλεπίδραση των μαρξιστικών θεωριών με τις επιστήμες. Και άλλωστε, οι κλασικοί ήδη έλεγαν ότι κάθε σημαντική επιστημονική ανακάλυψη τροποποιεί και τους όρους της ταξικής πάλης και τις απαιτήσεις της θεωρίας. Αντιλαμβάνομαι όμως ότι αυτό που ο φίλος Σιρόκος θέλει να πει είναι ότι ο μαρξισμός υποτίμησε τα ατομικά ψυχολογικά χαρακτηριστικά του ανθρώπου κατά την απόπειρα που έγινε στην ΕΣΣΔ και αλλού, και ιδιαίτερα την ανάγκη ο άνθρωπος να έχει κίνητρα για τη δράση του. Εγώ θα συμφωνήσω ότι οι άνθρωποι κινητοποιούνται όταν πιστέψουν σε κάποιες αξίες (π.χ. στο ατομικό κέρδος στον καπιταλισμό). Αλλά δεν είναι το κίνητρο καθεαυτό που κινητοποεί, αλλά η ιδεολογία (με την έννοια που παραθέτει και το σχετικό απόσπασμα από την «Κριτική της Εγελιανής Φιλοσοφίας του Δικαίου» ο Κώστας). Δηλαδή σημασία παίζουν οι αξίες που εγκαθιδρύονται στα μυαλά των ανθρώπων και όποιος π.χ. έχει ζήσει στις ΗΠΑ γνωρίζει ότι το κέρδος εκεί λειτουργεί σαν αξία και ως αξία κινητοποιεί τους ανθρώπους. Γι’ αυτό ο σοσιαλισμός, ο οποίος ΔΕ μπορεί να σταθεί αν επιτρέψει την καθιέρωση κοινωνικών σχέσεων που οδηγούν στην απόσπαση κέρδους (μοιραία τότε οδηγούμαστε σε εμπορευματικές σχέσεις που δημιουργούν κεφάλαιο, δηλαδή κοινωνικές σχέσεις εκμετάλλευσης ανθρώπου από άνθρωπο), μπορεί να επικρατήσει μόνο αν τροποποιηθούν σε μαζική βάση οι αντιλήψεις και οι αξίες των ανθρώπων, έτσι ώστε να προτάσσεται το συλλογικό όφελος απέναντι στο ατομικό. Γι΄αυτό μιλάω για πολιτιστική επανάσταση.

Οι αστικές θεωρίες λένε ότι τάχα υπάρχει κάποια «φύση» του ανθρώπου η οποία μένει απαράλλαχτη και δεν είναι κοινωνικά προσδιορισμένη και ότι τάχα το κυνήγι του ατομικού κέρδους προσιδιάζει στη φύση αυτή. Επομένως, οποιοδήποτε σύστημα παραβλέψει αυτό το κομμάτι της ανθρώπινης φύσης είναι καταδικασμένο. Ότι δεν είναι έτσι, αλλά αντίθετα οι κοινωνικές αντιλήψεις (και σε ΤΕΛΕΥΤΑΙΑ ανάλυση οι σχέσεις παραγωγής) καθορίζουν και προσδιορίζουν τις ατομικές αντιλήψεις τόδειξε ήδη ο Έγκελς στην «Καταγωγή της Οικογένειας, της Ατομικής Ιδιοκτησίας και του Κράτους». Η αντίληψη του ατομικού κέρδους που τοποθετείται πάνω από το κοινωνικό επικρατεί μόνο όταν το κοινωνικό σύστημα αρχίζει και αποκτά υπερπροϊόν, στην πρωτόγονη κομμουνιστική κοινωνία δεν ήταν έτσι.

Είμαι της γνώμης ότι η επόμενη απόπειρα για σοσιαλιστική επανάσταση θα ξεκινά από πολύ καλύτερες θέσεις από ό,τι στην ΕΣΣΔ, επειδή η κοινωνικοποίηση της παραγωγής, που δημιουργεί δυνατότητες ανάπτυξης αξιών που αφορούν το κοινό καλό, έχει επεκταθεί δραστικά στις μέρες μας. Από την άλλη, αναγνωρίζω σαφώς ότι όπως μοιάζουν τα πράγματα αυτή τη στιγμή, μια τέτοια εξέλιξη μοιάζει ουτοπική, αφού στις μέρες μας οι συλλογικές μορφές αγώνα έχουν υποχωρήσει. Νομίζω ότι αυτό όμως είναι «επιφαινόμενο». Ας πούμε, το ίντερνετ, αν και οδηγεί τους ανθρώπους να ιδιωτεύουν, από την άλλη δημιουργεί τεράστιες δυνατότητες συζήτησης και συντονισμού των απόψεων (με το εκπληκτικό φαινόμενο να δούμε και εξέγερση να συντονίζεται από το ίντερνετ στην Αίγυπτο).

Επομένως, καθόλου δεν υποτιμώ το «θέμα των κινήτρων», αλλά το θέτω διαφορετικά, ως θέμα πολιτιστικής απανάστασης, χωρίς την οποία οποιοδήποτε σοσιαλιστικό σύστημα είναι καταδικασμένο.

Φίλοι μου αυτά, και θα μου επιτρέψετε να τηρήσω «σιγή ασυρμάτου» ως την Τετάρτη, διότι η δουλειά μου με στριμώχνει.

Και άλλα δύο ερωτήματα. Αναφέρομαι στο ΜΑΚ, Ιανουάριος 25, 2011 - 18:16 και συγκεκριμένα στη σύζευξη της επαναστατικής διανόησης και των εργατών.

1) Πώς μπορεί να επιτευχθεί αυτή η σύζευξη εάν οι εργάτες δεν καταλαβαίνουν τι λένε οι θεωρητικοί λόγω μορφωτικού επιπέδου?

2) Τι προβλέπεται από τη μαρξιστική θεωρία εάν οι ανάγκες των μαζών δεν είναι συμβατές ας πούμε με την αρχή διατήρησης της ενέργειας; Δηλαδή τι προβλέπεται εάν οι συγκεκριμένες μάζες λόγω του χαμηλού μορφωτικού επιπέδου ζητούν πράγματα τα οποία αθροίζονται στο 300% του ΑΕΠ; Αυτή η επανάσταση θεωρητικά θα οδηγούσε σε κοινωνική εξέλιξη ή σε οικονομική καταβαράθρωση και ακόμα μεγαλύτερη φτώχεια;

Λοιπόν, μπορώ να συνοψίσω τις παρατηρήσεις μου με ένα καλλίτερο παράδειγμα.

Ας υποθέσουμε ότι σε ένα μήνα από τώρα η επανάσταση στις αραβικές χώρες αναφλέγει τον πλανήτη και επιτέλους καταρρέει ο καπιταλισμός και εγκαθιδρύεται παγκόσμιος σοσιαλισμός, όπου δεν υπάρχει εκμετάλλευση ανθρώπου από άνθρωπο και ο κάθε ένας αμείβεται με βάση τις ώρες που δουλεύει. Δεν υπάρχει υπεραξία, και το εισόδημα μοιράζεται ισομερώς σε 6.8 δις ανθρώπους.

Άρα το αρχικό ετήσιο κατά κεφαλήν εισόδημα θα είναι γύρω στα $8,500 (τόσο βγαίνει). Συνεπώς όλοι θα ζουν μια φτωχή ζωή αλλά τουλάχιστον θα υπάρχει ισότητα.

Σε ένα χωριό το Πούτινγκράντ στη Ρωσία ζουν 500 κάτοικοι. Όλοι πηγαίνουν το πρωί στις δουλειές τους και αμείβονται με βάση το χρόνο που εργάζονται. Δεν υπάρχουν χρηματιστήρια ούτε πλοτά νομίσματα, υπάρχει μόνο ένα νόμισμα το τούβλι με σταθερή αξία.

Ο Μπόρις είναι πιο εργατικός και πιο τσιγκούνης από όλους του άλλους εργάτες του χωριού. Ενώ οι άλλοι εργάζονται 9-5μμ αυτός εργάζεται 9πμ-9μμ. Όταν οι άλλοι αγοράζουν μερικά προιόντα "πολυτελείας" όπως κανένα σαραβαλάκι, αυτός βάζει τα τούβλια κάτω από το στρώμα. Τρέφεται μόνο με ραδίκια και κάνει οικονομία θερμίδων. Δεν αλλάζει ρούχα ποτέ και οι σόλες του έχουν τεράστιες τρύπες. Τον ψιλοκοροιδεύουν κιόλας στο χωριό άσε που δεν τον πλησιάζουν αφού δεν πλένεται για να μην ξοδεύει σαπούνι.

Τα χρόνια περνούν, οι φίλοι του ζούν τη ζωούλα τους με τα $8500 τούβλια, αυτός όμως μαζεύει. Και μαζεύει και μαζεύει... Σε 20 χρόνια έχει μαζέψει αρκετά για να αγοράσει μια μηχανή για την επιχείρηση που δουλεύει (που του ανήκει γιατί το δίκαιο καθεστώς δεν αποχωρίζει τον εργάτη από τα εργαλεία του) που τον κάνει να παράγει τριπλάσια παπούτσια την ημέρα (ξέχασα να σας πω ότι ήταν τσαγκάρης). Οπότε επειδή το καθεστώς δεν είναι ληστρικό, και εφ όσον ο Μπόρις παράγει τριπλάσια παπούτσια, παίρνει τριπλάσιο μισθό. Παίρνοντας τριπλάσιο μισθό, σε 3 χρόνια παίρνει και άλλο μηχάνημα και τώρα παράγει εξαπλάσια παπούτσια. Ήτοι το καλό και δίκαιο καθεστώς τον ανταμείβει με 52,000 τούβλια το χρόνο. Μιας και βγάζει ένα καλούτσικο μισθό, πάει ένα απόγευμα στο γείτονά του τον Βλάντιμιρ και του λέει: "βρεε Βλάντο μήπως θες να έρχεσαι σπίτι μου να τακτοποιείς τα βράδυα καμιά ώρα και θα σου δείνω 1000 τούβλια το χρόνο. Μην το πείς στους "από πάνω" γιατί δεν θα σ αφήσουν. Θα λέμε ότι πήνουμε βότκα με πορτοκάλι". "Ντα" λέει ο Βλάντο και έτσι κάθε βράδυ πάει στον Μπόρις και πλένει ώστε να μπορέσει να αλλάξει το σαραβαλάκι που έχει αρχίσει και χάνει λάδια.

Έτσι ύστερα από μερικές δεκαετίες ο πλανήτης είναι και πάλι καπιταλιστικός με ελάχιστο μισθό 8,500 τούβλια.

Μπορείτε να μου πείτε που είναι το λάθος ή η αδικία στο παραπάνω;

Φίλε Σιρόκο, σχετικά με την επανεμφάνιση κεφαλαίου ως κοινωνικής σχέσης κατά τη μετάβαση προς το σοσιαλισμό και για την ανάγκη της πολιτιστικής επανάστασης, προκειμένου να εδραιωθούν οι σοσιαλιστικές σχέσεις παραγωγής. Θα με συγχωρήσεις, αλλά θα μιλήσω από μνήμης (τα βιβλία μου είναι ακόμη στα κιβώτια από την τελευταία μετακόμιση) με κίνδυνο να περιπέσω και σε λάθη.

Όλοι γνωρίζουμε ότι τα θέματα αυτά είναι εν πολλοίς ανοικτά και επίσης ότι τεράστιο ζητούμενο στις μέρες μας είναι η ιστορική μελέτη των διαδικασιών μετάβασης στο σοσιαλισμό στην ΕΣΣΔ. Μελέτη σοβαρή, μαρξιστική, ακόμη δεν έχει γίνει. Το σημαντικότερο έργο που εγώ γνωρίζω είναι ήδη σχετικά παλιό. Αναφέρομαι στους τρεις τόμους του Μπετελέμ για τους ταξικούς αγώνες στην ΕΣΣΔ (ο τρίτος είναι στην πραγματικότητα δύο τόμοι, δεν έχει μεταφραστεί στα ελληνικά και είναι και πολύ δυσεύρετος). Δυστυχώς, το έργο αυτό φτάνει έως το Β’ Παγκόσμιο Πόλεμο μόνο και, το κυριότερο, έχει γραφεί πριν την κατάρρευση του αυτοαποκαλούμενου «υπαρκτού σοσιαλισμού». Επίσης δυστυχώς, στις μέρες μας μοιάζει να θεωρείται περιττή μια τέτοια απασχόληση ή, έστω, η ανάγκη της αποσιωπάται λόγω του ολοφάνερα τεράστιου έργου που απαιτείται για την ολοκλήρωσή της, έργο αντίστοιχου του έργου που αφιέρωσε ο Ματξ κατά τη συγγραφή του «Κεφάλαιου». Στην Ελλάδα, μόνο το ΚΚΕ έχει ασχοληθεί στα σοβαρά, αλλά δυστυχώς οι θέσεις του, εκτός από το πισωγύρισμα της συζήτησης πολλές δεκαετίες πίσω, επίσης διακρίνονται και από επιπολαιότητες (καμιά φορά αστείες).

Η διαδικασία της μετάβασης προς το σοσιαλισμό έχει αρχικά περιγραφεί από τους κλασικούς με τη σκιαγράφηση των μεταβολών στις σχέσεις ιδιοκτησίας: Συνοπτικά και σχηματικά, ο καπιταλισμός αφενός απογυμνώνει τους παραγωγούς από τα μέσα παραγωγής και αφετέρου επιφέρει μια άνευ προηγουμένου κοινωνικοποίηση της διαδικασίας της παραγωγής. Η κοινωνικοποίηση αυτή οδηγεί με τη σειρά της αφενός στην περιθωριοποίση των κεφαλαιοκρατών ως αναγκαίων για την παραγωγική διαδικασία και αφετέρου στην εμφάνιση της οργανωμένης εργατικής τάξης. Η βασική μεταβολή κατά τη μετάβαση στο σοσιαλισμό είναι επομένως η επέκταση της κοινωνικοποίσης της διαδικασίας της παραγωγής και στα μέσα της παραγωγής, η «απαλλοτρίωση των απαλλοτριωτών» για να θυμηθούμε το Μαρξ.

Αλλά πώς θα γίνει αυτή η απαλλοτρίωση, μέσω ποιων διαδικασιών και μέσων; Ο Μαρξ, που ήδη είχε επιφέρει τομή στην πολιτική θεωρία με τη «18η Μπρυμέρ του Λουδοβίκου Βοναπάρτη», καταπιάνεται με το θέμα αυτό μετά την επανάσταση του 1871 (Παρισινή Κομμούνα). Βλέπουμε και πάλι εδώ το χαρακτηριστικό της σύζευξης της μαρξιστικής θεωρίας με την ταξική πάλη: Η θεωρητική γενίκευση γίνεται δυνατή μέσω της υλικής, επαναστατικής δραστηριότητας των μαζών. Το βασικό συμπέρασμά του είναι ότι η ανατροπή στις παραγωγικές σχέσεις υποχρεωτικά έπεται της πολιτικής ανατροπής, ότι την πραγμάτωσή της θα αναλάβει ένα νέου τύπου κράτος (η «δικτατορία του προλεταριάτου»). Σε αντίθεση με τον καπιταλισμό, οι σοσιαλιστικές σχέσεις παραγωγής δε μπορούν να εγκαθιδρυθούν αυθόρμητα, σα νησίδες, μέσα στο καπιταλιστικό κράτος (ενώ βέβαια, καπιταλιστικές σχέσεις παραγωγής εμφανίστηκαν «αυθόρμητα» μέσα σε συνθήκες φεουδαρχίας).

Επομένως, ιστορικά, στην ανάπτυξη της μαρξιστικής θεωρίας πρώτα συγκεκριμενοποιούνται οι έννοιες της μετάβασης που αφορούν οικονομικούς μετασχηματισμούς και κατόπιν ακολουθούν οι έννοιες της μετάβασης που αφορούν πολιτικούς μετασχηματισμούς, παρόλο που οι δεύτεροι ΠΡΟΗΓΟΥΝΤΑΙ των πρώτων.

Τα ζητήματα της παραπέρα διευκρίνησης των πολιτικών συνθηκών για την ανατροπή του καπιταλισμού πλουτίζει ο Λένιν με τη θεωρία για το κόμμα νέου τύπου (έχω ήδη αναφερθεί σε προηγούμενη ανάρτηση). Με το Λένιν επίσης ξεκαθαρίζουν πολλά ζητήματα που αφορούν τη σχέση τακτικής-στρατηγικής και έχουμε σημαντικές συνεισφορές σε θέματα πολιτικής πραχτικής. Κατά τη γνώμη μου τα κύρια σημεία αφορούν την ανάγκη της πρωτεραιότητας της οπτικής γωνίας της σοσιαλιστικής προοπτικής, ακόμη και όταν στην ημερήσια διάταξη μπαίνουν καθήκοντα αστικοδημοκρατικής επανάστασης, την ιδέα ότι σε κάθε καπιταλιστικό κοινωνικό σχηματισμό συνυπάρχουν δύο έθνη και δύο πολιτισμοί, την ιδέα της πρωτεραιότητας της πολιτικής πάλης απέναντι στη συνδικαλιστική πάλη, και τέλος την ιδέα ότι η επανάσταση στις συνθήκες του ιμπεριαλισμού (με την ανισόμερη ανάπτυξη των αντιθέσεων) ευνοείται στις χώρες που αποτελούν τον «αδύναμο κρίκο της αλυσίδας» των ιμπεριαλιστικών αλληλεξαρτήσεων. Ειδικά για την τελευταία θεώρηση, ο Λένιν ευνοήθηκε από τη ρήξη του με τον «οικονομισμό» και την αντίληψή του ότι η πολιτική πάλη είναι το προνομιακό πεδίο όπου συμπυκνώνονται οι αντιθέσεις της ταξικής πάλης.

Καλά όλα αυτά, αλλά πότε θα μπούμε στο ζουμί, δηλαδή στην πολιτιστική επανάσταση; Προσπαθώ να δείξω ότι τα θέματα της πολιτιστικής επανάστασης μπήκαν καθυστερημένα και ΑΦΟΥ οι μπολσεβίκοι είχαν πλέον καταλάβει την εξουσία. Ο μαρξισμός όντως αναπτύχθηκε ακολουθώντας και όχι προηγούμενος των.πραγματικών γεγονότων. Αλλά πώς θα ήταν δυνατόν να γίνει διαφορετικά κάτω από μια υλιστική θεώρηση του κόσμου;

Με την έλευση του 1917, ο Λένιν αναπτύσσει σε εκπληκτικό βαθμό την πολιτική του θεωρία (για μένα, οι «Θέσεις του Απρίλη» αποτελούν μια βαθύτατη κατάθεση μιας σκέψης που πάλλεται) και οδηγείται στο «Κράτος και Επανάσταση», όπου αναπτύσσει τη θεωρία ότι ο επαναστατικός μαρξισμός και ο αναρχισμός έχουν σε μεγάλο βαθμό σύμπτωση απόψεων όσο αφορά το κράτος στο σοσιαλισμό. Για το Λένιν, το κράτος αυτό είναι κράτος που μαραίνεται και γίνεται περιττό όσο οι σοσιαλιστικοί μετασχηματισμοί βαθαίνουν. Λέει χαρακτηριστικά ότι στο κράτος αυτό καθήκοντα διαχείρισης θα μπορεί να ασκήσει κάθε μαγείρισσα.

Ωραία όλα αυτά, αλλά με την ανατροπή της κυβέρνησης Κερένσκι και τον εμφύλιο που ξεκινά μετά από ένα χρόνο, το νέο κράτος βρίσκεται αντιμέτωπο με τρομακτικά προβλήματα. Ο εμφύλιος, όπου στο πλευρό των Λευκών συμπαρατάσσεται σύσσωμος ο ιμπεριαλιστικός κόσμος (Αγγλία, Γαλλία, ΗΠΑ, Ιαπωνία) με στρατιωτικές επεμβάσεις στη Ρωσία (ως και η γελοία ελληνική κυβέρνηση αποβίβασε στρατεύματα στην Οδησσό) καταστρέφει μεγάλο μέρος της «λεπτής», έτσι κι αλλιώς, εργατικής τάξης και κυρίως των πρωτοπόρων τμημάτων της. Παρόλ’ αυτά, τουλάχιστον στις πόλεις, επικρατεί ενθουσιασμός και οι σοσιαλιστικοί μετασχηματισμοί επιδιώκονται συνειδητά. Αλλά, οι μπολσεβίκοι αντιμετωπίζουν μια μη αναμενόμενη πραγματικότητα: Στη μέχρι τότε συλλογιστική τους, η σοσιαλιστική επανάσταση, αν και θα ξεκινούσε από τον πιο αδύναμο κρίκο της αλυσίδας, θα επεκτεινόταν σε όλη την Ευρώπη και μέχρι τότε, η σοσιαλιστική προοπτική στη Ρωσία εννοούνταν κάτω από αυτή την οπτική. Όμως τα πράγματα ήρθαν αλλιώς. Ο Λένιν είχε συνείδηση της αδυναμίας στην οποία βρέθηκε η επανάσταση. Για το κοινωνικό σύστημα που επικρατούσε στη Ρωσία, κατά τον τελευταίο χρόνο της ζωής του μιλούσε για κρατικό καπιταλισμό. Τότε εμφανίζεται στα γραπτά του και η συζήτηση για την πολιτιστική επανάσταση. Δηλαδή, η αντίληψη ότι αν είναι να προχωρήσουν οι μετασχηματισμοί στην οικονομία χρειάζεται η ολόπλευρη συμμετοχή του λαού, όχι παθητικά αλλά ενεργητικά. Ο λαός όμως κινητοποιείται μέσα από ιδέες, αντιλήψεις, «αξίες» που προσδιορίζουν το «καλό» και το «κακό». Και οι κυρίαρχες αντιλήψεις είναι οι αντιλήψεις της κυρίαρχης τάξης. Αν και οι αντιλήψεις των κυριαρχούμενων τάξεων (και κυρίως της εργατικής) επίσης υπάρχουν μέσα στην κοινωνία (θυμηθείτε, δύο έθνη, δύο πολιτισμοί), αυτές βρίσκονται «από κάτω». Επομένως, προϋπόθεση για να συμμετάσχει ο λαός, προϋπόθεση για να προχωρήσουν οι σοσιαλιστικοί μετασχηματισμοί, αποτελεί η ανατροπή των καθιερωμένων αντιλήψεων και η επικράτηση νέων, επαναστατικών.

Με την ανάπτυξη των επιστημών (και κυρίως της βιολογίας) στον εικοστό αιώνα, η προσοχή τραβήχτηκε στη διαδικασία της αναπαραγωγής που επιτρέπει στα γονίδια να εξαπλώνονται και να μεταφέρουν ενσωματωμένη πληροφορία, η οποία επικρατεί ή εκλείπει, ανάλογα με τη δυνατότητα που δίνει το γονίδιο στο φορέα του να αναπαραχθεί, δηλαδή να μεταφέρει το γονίδιο αυτό στην επόμενη πληθυσμιακή δεξαμενή. Ο Richard Dawkins (“The Selfish Gene”) τράβηξε την προσοχή του ευρέος κοινού στις αντιλήψεις των επιστημόνων για τις διαδικασίες αυτές της αναπαραγωγής και ταυτόχρονα επισήμανε ότι ανάλογα φαινόμενα αναπαραγωγής και κυριαρχίας μπορούν να παρατηρηθούν και στα συστήματα ιδεών (μιλάει για memes σε αντιστοιχία με τα genes), εφόσον αυτά βρίσκουν ένα υλικό μέσο ως φορέα. O Louis Althusser, παράλληλα, και μάλλον προηγουμένως από τον Dawkins, είχε επισημάνει την αγκατάσταση και αναπαραγωγή των αντιλήψεων, ιδεών, κ.λπ. της κυρίαρχης τάξης μέσα σε «μηχανισμούς» που ονόμασε «ιδεολογικούς μηχανισμούς του κράτους».

Βλέπουμε τελικά ότι η καταστροφή (για τσάκισμα μιλούσε) του αστικού κράτους που έβαζε ο Λένιν ως προϋπόθεση για την επιτυχία του σοσιαλιστικού μετασχηματισμού, δεν είναι καθόλου απλή υπόθεση. Τις εξελίξεις στη Ρωσία τις παρακολουθήσαμε στη συνέχεια, αλλά υπογραμμίζω ότι ΔΕΝ ΤΙΣ ΞΕΡΟΥΜΕ ούτε τις έχουμε μελετήσει. Δόθηκαν πολλές μάχες, σε ορίζοντα δεκαετιών και κάτω από εξαιρετικά αντίξοες συνθήκες. Οι σοβιετικοί μιλούσαν για το νέο άνθρωπο που φτιαχνόταν, αλλά βαθμιαία ο έλεγχος της πολιτικής αποσπάστηκε από τις μάζες, οι οποίες εθίστηκαν στη ιδέα ενός κράτους «πάνω» από αυτές, το οποίο προσφέρει και «ευεργετεί», αν και βέβαια κάποιες κάστες ευεργετούνταν περισσότερο. Αν θέλετε, οι σοβιετικοί βρέθηκαν ανέτοιμοι να αντιδράσουν στη λαίλαπα της καπιταλιστικής παλινόρθωσης, επειδή είχαν ήδη αποπολιτικοποιηθεί, δεν αντιλαμβάνονταν καν την ιδέα της πολιτικής πάλης. Προφανώς, η κατάσταση αυτή ικανοποιούσε ένα στρώμα, που βαθμιαία σχηματίστηκε σαν αποτέλεσμα της αποξένωσης του λαού από την εξουσία, το οποίο έλεγχε τη διαδικασία παραγωγής και νομής και αποσπούσε υπερπροϊόν (δηλαδή εκμεταλλευόταν την ανθρώπινη εργασία), αν και δεν διέθετε την τυπική (νομική) ιδιοκτησία των μέσων της παραγωγής, δε μπορούσε να τα κληρονομήσει στα τέκνα του, κ.λπ. Οι ιδέες του Λένιν για την πολιτιστική επανάσταση βαθμιαία απονεκρώθηκαν και μεταβλήθηκαν σε ιδέες για την μεταφορά των «σωστών θέσεων» στις μάζες, δηλαδή κατασκευάστηκε ένα νέο σύστημα αξιών που ο στόχος του ήταν η αναπαραγωγή των σχέσεων εκμετάλλευσης που ήδη είχαν εγκαθιδρυθεί.

Επομένως, εν πολλοίς, το ζήτημα της πολιτιστικής επανάστασης είναι ανοιχτό και προσωπικά πιστεύω ότι αυτό είναι το επόμενο μεγάλο ζήτημα που θα αναδείξει η πορεία των επερχόμενων κοινωνικών επαναστάσεων. Δεν ξέρω ποια μορφή ακριβώς θα πάρει, αν και αισιοδοξώ ότι με την ανάπτυξη της ταχύτητας διακίνησης των πληροφοριών και τη γενική άνοδο του μορφωτικού επιπέδου, τα «λάθη» του παρελθόντος θα είναι ευκολότερα αντιμετωπίσιμα (για να δώσουν βέβαια τη θέση τους στα «λάθη» του μέλλοντος). Πιστεύω εδώ ότι είναι εκ των ουκ άνευ η μελέτη της ΠΡΑΓΜΑΤΙΚΗΣ πείρας τόσο της ΕΣΣΔ όσο και των άλλων σοσιαλιστικών χωρών (και της Κίνας, όπου η όχι και πολύ εμπεριστατωμένη γνώμη μου είναι ότι επρόκειτο ουσιαστικά για πάλη τάσεων μέσα στο ΚΚ Κίνας και όχι για σοβαρή προσπάθεια μετεξέλιξης της σοσιαλιστικής οικοδόμησης).

Όμως, θεωρώ οπισθοδρόμηση τη συζήτηση για εμβολιασμό του σοσιαλισμού με το κίνητρο του «κέρδους» ή τη συζήτηση για δήθεν σοσιαλισμό που αποτελείται από συνεταιρισμούς ανεξάρτητων παραγωγών που σκοπό έχουν το κέρδος. Ξέρουμε καλά ότι οι εμπορευματικές σχέσεις αναπόφευκτα οδηγούν στο σχηματισμό κεφαλαίου, δηλαδή στην εγκαθίδρυση κοινωνικών σχέσεων εκμετάλλευσης ανθρώπου από άνθρωπο. Επομένως, τέτοια σχήματα, εφόσον μονιμοποιηθούν (και δεν ιδωθούν, ας πούμε, ως τακτική κάτω από ορισμένες συνθήκες—βλ. την ΝΕΠ του Λένιν), οδηγούν αναπόφευκτα στην επανάκαμψη του αστικού κοινωνικού σχηματισμού.

Με δυο λόγια, το ζήτημα της σοβαρότητας της πολιτιστικής επανάστασης για το σοσιαλιστικό μετασχηματισμό ήταν το τελευταίο που απασχόλησε την ανάπτυξη της μαρξιστικής σκέψης, είναι το πιο ανεπεξέργαστο και ίσως και το πιο επίκαιρο στην ανάλυση των εξελίξεων που παρουσιάστηκαν στις χώρες του πρώην (αυτοαποκαλούμενου) υπαρκτού σοσιαλισμού. Αλλά ο μαρξισμός δε θα μπορούσε να επιζήσει χωρίς να έχει να αντιμετωπίσει «ανοιχτά ζητήματα».

Σιρόκο,
δεν ισχύει ότι με τα 8,500 τούβλια το βιωτικό επίπεδο θα είναι καλλίτερο υπό το νέο καθεστώς. Το ίδιο θα είναι γιατί εφόσον γίνει μια άμεση μετάβαση με τα υπάρχοντα μέσα παραγωγής σε ένα πλανητικό σοσιαλιστικό καθεστός, τότε οι ίδιες μηχανές θα παράγουν τα ίδια πράγματα και τα χρήματα απλώς θα ισοκατανεμηθούν αρχικά. Άρα η αγοραστική δύναμη θα είναι ακριβώς όση αντιστοιχεί στο συγκεκριμένο μισθό. Εδώ να διευκρινίσω ότι τα 8,500 τούβλια συμπεριλαμβάνουν και την αξία των κρατικών παροχών.

Όμως η ουσία δεν είναι να σταθούμε στα 8,500 τούβλια αλλά το ουσιώδες ερώτημα είναι:

Εφ όσον ο Μπόρις θέλει να βελτιώσει το βιωτικό του επίπεδο, θα έχει τη δυνατότητα να φτιάξει νέα εργαλεία που να βελτιώνουν την παραγωγικότητά του; Και εάν το κάνει, θα εισπράξει την επιπλέον αξία που παράγει;

Δεν είναι λογικό να ευελπιστείς σε ένα σύστημα που όλοι θα έχουν ομοιόμορφη συμπεριφορά. Αυτό δεν θα γίνει ποτέ. Οι άνθρωποι δεν είναι ρομποτάκια που συμπεριφέρονται ομοιόμορφα. Υπάρχει τεράστιο φάσμα χαρακτήρων.

Φίλε Σιρόκο, τα περί βιβλίων τα ανάφερα επειδή, όπως θα διαπίστωσες, στην ανάρτησή μου κάνω κάποια ιστορική αναδρομή. Τέτοιες αναδρομές, και μάλιστα σε ζητήματα διαβασμένα πριν πολλές δεκαετίες, το σωστό είναι να μη γίνονται από μνήμης. Κατά τα άλλα, δε νομίζω ότι τα βιβλία εμποδίζουν την ανάπτυξη της αυτοτελούς και κριτικής θεώρησης. Το αντίθετο θάλεγα.

Δεύτερο, τα "μιμίδια" (αλήθεια, αυτή είναι η ελληνική μετάφραση;) δεν κατοικούν στους εγκεφάλους μας. Κατοικούν στους μηχανισμούς που επιτρέπουν την αναπαραγωγή τους. Όταν οι μηχανισμοί αυτοί εκλείπουν, τότε και τα "μιμίδια" εκλείπουν. Και όταν οι μηχανισμοί αυτοί ανατρέπονται και αντικαθίστανται από άλλους ή όταν δημιουργούνται συνθήκες που εμποδίζουν την αναπαραγωγή των μέχρι τώρα κυρίαρχων μιμιδίων, τότε και η σχέσεις κυριαρχίας μεταξύ των μιμιδίων αλλάζουν. Το ζήτημα είναι πώς η πολιτική παρέμβαση θα οδηγήσει σε αχρηστία κάποιους τέτοιους μηχανισμούς. Αυτό είναι το δύσκολο. Και εδώ η θεωρία έχει επιτακτικά την ανάγκη της μελέτης της εμπειρίας της ΕΣΣΔ.

Τρίτο, αποκλίνουμε (όχι ότι είναι αυτό κακό) στη σημασία που ο καθένας μας αποδίδει στο ορμέμφυτο του ανθρώπου και στα ψυχολογικά κίνητρα που προκύπτουν από κάποιου είδους "αναλοίωτη φύση" του. Ας πούμε, εγώ δε βλέπω ότι η καπιταλιστική συσσώρευση είναι αποτέλεσμα κάποιου πρωτόγονου φόβου του ανθρώπου ούτε ότι η έφεση για απόσπαση κέρδους είναι σύμφυτη με τον ανθρώπινο χαρακτήρα. Πιστεύω ότι αυτά είναι κοινωνικές σχέσεις και μεταβάλλονται μέσω των διαδικασιών που πραγματοποιούνται οι κοινωνικές μεταβολές. Αλήθεια, όμως, εσύ τι προτείνεις σχετικά; Πιστεύεις ότι ο σοσιαλισμός αντιφάσκει με την ανθρώπινη «φύση»;

Τέταρτο, η ιστορία είναι γεμάτη από παραδείγματα όπου οι ριζοσπαστικές ιδέες διαχύθηκαν μέσα στις μάζες και τις οδήγησαν σε ανατροπή του κοινωνικού πλαισίου (τι άλλο ήταν ο χριστιανισμός αρχικά;). Και στην ΕΣΣΔ οι μαρτυρίες από τα πρώτα χρόνια της επανάστασης συγκλίνουν στην περιγραφή μιας ανάτασης, συσπείρωσης και πρόταξης του κοινού καλού απέναντι στο ατομικό. Κι εδώ, στην Ελλάδα, η περίοδος της Εθνικής Αντίστασης αποτελεί παρόμοιο παράδειγμα.

Το ζήτημα της πολιτιστικής επανάστασης που βάζω είναι προέκταση της πολιτικής επανάστασης, της καταστροφής του αστικού κρατικού μηχανισμού. Σίγουρα προϋποθέτει το τράβηγμα στη συνειδητή κοινωνική ζωή της συντριπτικής πλειοψηφίας του πληθυσμού, σίγουρα προϋποθέτει τεράστια προσπάθεια μορφωτικής ανόδου του, σίγουρα απαιτεί την άμεση κοινωνική διαχείρηση από τη συντριπτική πλειοψηφία του λαού. Όμως συνταγή για την πραγματοποίησή της, τις φάσεις που αυτή θα περάσει (αλήθεια, πού και πότε;), κοντολογής κάποια "περιγραφή" της, όπως ζητάς, δε διαθέτω. Έγραψα σε αδρές γραμμές τα, κατά τη γνώμη μου, στάδια που πέρασε η μαρξιστική σκέψη προς την κατεύθυνση της σύλληψης της ιδέας αυτής και επίσης, έγραψα το καθήκον που, πάντα κατά τη γνώμη μου, μπαίνει μπροστά μας (μελέτη της εμπειρίας της ΕΣΣΔ), αν θέλουμε να κατανοήσουμε καλύτερα το πρόβλημα της πολιτιστικής επανάστασης, που φυσικά το βλέπω αδιάρρηκτα συνδεδεμένο με το πρόβλημα του βαθέματος της πολιτικής επανάστασης και του μαρασμού του κράτους.

Αν πιστεύεις ότι η οπτική μου γωνία είναι ανεπαρκής, τότε δεν έχεις παρά να την αντικρούσεις, παρουσιάζοντας τη δική σου οπτική γωνία. Αυτά τα γράφω εντελώς φιλικά και περιμένοντας να κερδίσω από την παραπέρα συζήτηση.