Η πανδημία του εργασιακού άγχους

 της Μίτση Σχοινά, κλινικής ψυχολόγου – ψυχοθεραπεύτριας DEA (m.schina@yahoo.gr)

Το τελευταίο θύμα ανέφερε σαν λόγο της αυτοκτονίας του την απομάκρυνση και μετάθεσή του σε άλλη διεύθυνση. Οι δε εργαζόμενοι στην France Telecom χαρακτήρισαν τις ισχύουσες συνθήκες εργασίας ως απερίγραπτες και μεσαιωνικές (Le Monde), επισημαίνοντας ότι "τα αιτήματα για άδεια μένουν αναπάντητα...μας υποχρεώνουν να μετακινούμαστε σε πιο χαμηλές θέσεις για το καλό της εταιρίας".

Αν οι αυτοκτονίες – μία ακραία εκδήλωση του εργασιακού άγχους - αφορούν τους εργαζομένους σε λίγες μόνον επιχειρήσεις, το φαινόμενο του ίδιου του εργασιακού άγχους αφορά το σύνολο των επιχειρήσεων και των εργαζομένων σε όλο τον κόσμο, καθώς τείνει να λάβει διαστάσεις επιδημίας υπερβαίνοντας συχνά και το 50% του ενεργού εργατικού δυναμικού μιας χώρας.

Σήμερα, βεβαίως, είναι πλέον παγκοσμίως αποδεκτό ότι οι εργασιακές συνθήκες επηρεάζουν ιδιαίτερα την υγεία των εργαζομένων, την επαγγελματική ανάπτυξη και ευημερία τους. Η αντιμετώπισή τους καθίσταται τόσο κοινωνική όσο και οικονομική προτεραιότητα. Δεν υπάρχει, όμως, υγεία χωρίς ψυχική υγεία.

Η ψυχική υγεία είναι εξαρτημένη σε ακόμη μεγαλύτερο βαθμό από τις σχέσεις που διαμορφώνει κάποιος με το περιβάλλον. Καταλαβαίνει κανείς τη σπουδαιότητα του ρόλου που διαδραματίζει το εργασιακό περιβάλλον στην κοινωνικοποίηση του ατόμου, λαμβανομένου υπόψη του χρόνου που αφιερώνει σε αυτό η πληθώρα των ενηλίκων, της εξατομίκευσης του σύγχρονου τρόπου ζωής και της γενικότερης τάσης για αποξένωση στα πλαίσια των διαπροσωπικών σχέσεων.

Η εργασία σαν τέτοια δεν συνιστά μόνον ένα κορυφαίο μέσο κοινωνικοποίησης του ανθρώπου, αλλά και αυτοπροσδιορισμού και κοινωνικής καταξίωσής του. Δυστυχώς, το εργασιακό περιβάλλον μπορεί να αποδειχθεί σημαντική πηγή έκλυσης άγχους, να προκαλέσει πόνο και απογοήτευση οδηγώντας μοιραία στην ανάπτυξη ψυχολογικών προβλημάτων που συνδέονται με την εργασία. Αν στις απαιτήσεις που συνδέονται με την εργασία προστεθούν οι άλλες κοινωνικές επιταγές και τα προβλήματα της οικογενειακής ζωής, τότε μπορούμε να εννοήσουμε γιατί συχνά οι συνέπειες στα άτομα κυμαίνονται από μία προσωρινή δυσπροσαρμοστικότητα έως μία σοβαρή διαταραχή. Ειδικά, δε, σήμερα με την οικονομική κρίση, την εκτίναξη της ανεργίας και τη συνακόλουθη επιδείνωση των εργασιακών σχέσεων γίνεται εμφανές πως η ψυχική υγεία των εργαζομένων κλονίζεται συθέμελα.

Πέρα από τις συνέπειες στον ίδιο τον εργαζόμενο, τα προβλήματα που σχετίζονται με την ψυχική υγεία στην εργασία επιφέρουν ένα αρνητικό ισοζύγιο στις επιχειρήσεις είτε πρόκειται για συχνή απουσία των εργαζομένων, είτε αφορά το κόστος που προκύπτει από τις αλλαγές στο προσωπικό και το εργασιακό κλίμα (απολύσεις, μεταθέσεις κλπ) και τις εξ αυτών προκύπτουσας μείωσης της παραγωγικότητας, της ευρηματικότητας και δημιουργικότητας των εργαζομένων.

Σύμφωνα με μία έκθεση του Διεθνούς Οργανισμού Εργασίας, το εργασιακό άγχος κοστίζει στην αμερικάνικη βιομηχανία 200 δισ. δολάρια σε απώλεια παραγωγικότητας, ασθένειες και πρόωρους θανάτους. Από τις πιο συχνές ψυχικές διαταραχές που παρατηρούνται στο εργασιακό περιβάλλον ξεχωρίζουν οι αγχώδεις διαταραχές και η κατάθλιψη.

Μερικοί άνθρωποι, ωστόσο, όταν φθάνουν σε απόγνωση εξωθούνται ακόμη και σε ακραίες καταστάσεις, όπως η αυτοκτονία. Το εργασιακό αγχος εκδηλώνεται με σειρά συμπτωμάτων σωματικών (κόπωση γαστρεντερικά προβλήματα, υπέρταση, πονοκέφαλοι, μυϊκοί πόνοι, αυπνίες, βουλιμία, απώλεια βάρους κ.λ.π.), ψυχολογικών (ευερεθιστότητα, χαμηλή αυτοεκτίμηση, αγωνία, θυμός, δυσκολίες στην επικοινωνία) και διανοητικών (δυσκολία συγκέντρωσης, απώλεια μνήμης, αδυναμία κρίσης στην λήψη των αποφάσεων) που μπορούν να οδηγήσουν στην πλήρη αδυναμία για εργασία.

 
http://www.enet.gr/garnish/subarticles.png?4610070642); background-repeat: no-repeat; background-attachment: initial; -webkit-background-clip: initial; -webkit-background-origin: initial; background-color: rgb(255, 255, 255); border-left-width: 1px; border-left-style: dotted; border-left-color: rgb(153, 153, 153); font-size: 0.9em; background-position: 0% 0%; ">

Τι προκαλεί το εργασιακό άγχος

Πολλοί παράγοντες συνδέονται με την δημιουργία και την εξέλιξη των ψυχικών προβλημάτων, και έχουν σχέση με την εργασία. Κοινωνικοί παράγοντες που πρόσφατα εκτιμήθηκαν και ασκούν μια συστηματική αρνητική επιρροή στην ψυχική υγεία των εργαζομένων αφορούν την οργάνωση της εργασίας και τις σχέσεις που αναπτύσσονται μέσα σε αυτήν. Εργασιακός φόρτος, αδυναμία αναγνώρισης και στήριξης, έλλειψη συναδελφικής αλληλεγγύης, απουσία συμμετοχής στη λήψη αποφάσεων, ανεπαρκής πρόσβαση στη πληροφόρηση, διαρκής ανασχεδιασμός, εργασιακή απομόνωση, είναι μερικοί από τους σημαντικότερους παράγοντες που απειλούν την υγεία των εργαζομένων.

Η επαγγελματική εξουθένωση (burn out) είναι μία κατάσταση ακραίας καταπόνησης κατά την οποία όλες οι εσωτερικές ψυχικές δυνάμεις αναλώνονται αφήνοντας στη θέση τους ένα τεράστιο κενό. Το άτομο εκφράζει ένα αίσθημα ανεπάρκειας, μία συναισθηματική αποεπένδυση που βαίνει διαρκώς αυξανόμενη φθάνοντας ως το σημείο απουσίας έκφρασης συναισθημάτων απέναντι στους άλλους και στον ίδιο του τον εαυτό.

Είναι γεγονός ότι το β’ μισό του 20ου αιώνα έγιναν πολλά προς την κατεύθυνση του εξανθρωπισμού της εργασίας.. Η οργάνωση και ο σχεδιασμός της εργασίας γνωρίσανε μία πραγματική επανάσταση. Τα δικαιώματα και οι απολαυές των εργαζομένων βελτιώθηκαν. Αλλά αυτό που προσφέρθηκε στους εργαζόμενους ως πρόοδος – τέλος του ταιηλορισμού, αυτονομία, εμπλουτισμός καθηκόντων, 35ωρο – είχε ένα πολύ βαρύ κόστος. Πολλοί μπορεί να κέρδισαν σε αξιοπρέπεια, σε ενδιαφέρον για εργασία ή και σε χρήμα. Αλλά αυτή η πρόοδος πληρώθηκε με μία θεαματική εντατικοποίηση της εργασίας, μία μεγάλη αύξηση των καθηκόντων και ευθυνών για τους εργαζόμενους.

Σύμφωνα με την Ευρωπαϊκή Οργάνωση για τη Βελτίωση των Συνθηκών Ζωής και Εργασίας, στην Ευρώπη το 56% των εργαζομένων υποβάλλεται σε υψηλούς ρυθμούς απόδοσης (8% επιπλέον τη τελευταία 10ετία). Με την παγκοσμιοποίηση και την τρέχουσα κρίση της οι συνθήκες εργασίας χειροτέρεψαν σημαντικά. Οι ρυθμοί και τα ωράρια εργασίας αυξήθηκαν, την ίδια ώρα που ο αριθμός των απασχολουμένων, οι συμβάσεις διασφάλισής τους, οι άδειες και άλλα εργασιακά προνόμια περιορίστηκαν δραστικά.

Οι επιχειρήσεις πιέζουν ακόμη περισσότερο τους εργαζόμενους να αυξήσουν την απόδοσή τους συχνά με χαμηλότερες αμοιβές και με την απειλή της απόλυσης προκειμένου να περιορίσουν τα κόστη τους. Σήμερα, την επαγγελματική εξουθένωση προκαλεί η διεθνοποίηση του ανταγωνισμού και η πλήρως ελαστικοποιημένη αγορά εργασίας η οποία εντείνει το εργασιακό άγχος καθώς επιβάλλει την αύξηση της απόδοσης των εργαζομένων.

Όχι τυχαία, η Ευρωπαϊκή Επιτροπή για την Υγεία και την Ασφάλεια της Εργασίας έχει αναγνωρίσει το εργασιακό άγχος σαν έναν από τους σημαντικότερους παράγοντες κινδύνου. Σύμφωνα με παλαιότερες εκτιμήσεις της ΕΕ, περισσότεροι από 41 εκατομύρια ευρωπαίοι (σχεδόν ο 1 στους 3) έχουν προσβληθεί από το εργασιακό άγχος, γεγονός που μεταφράζεται σε εκατομύρια μέρες απουσίας από την εργασία, απώλεια εσόδων κλπ.

http://www.enet.gr/garnish/subarticles.png?4610070642); background-repeat: no-repeat; background-attachment: initial; -webkit-background-clip: initial; -webkit-background-origin: initial; background-color: rgb(255, 255, 255); border-left-width: 1px; border-left-style: dotted; border-left-color: rgb(153, 153, 153); font-size: 0.9em; background-position: 0% 0%; ">

Η τραγική αλήθεια των αριθμών

Σε παρόμοια συμπεράσματα καταλήγει έρευνα του Εθνικού Ινστιτούτου Έρευνας για την Ασφάλεια (INRS) σύμφωνα με την οποία το 28% των ευρωπαίων διακηρύσσουν πως η εργασία τους αποτελεί πηγή στρες. Η αλήθεια είναι όμως ότι οι στατιστικές υποτιμούν την πραγματικότητα, καθώς πολλοί εργαζόμενοι αρνούνται να παραδεχθούν τα ψυχολογικά προβλήματα που αντιμετωπίζουν στο χώρο εργασίας τους από φόβο μην κακοχαρακτηριστούν και κινδυνέψουν να απολυθούν.

Παρά ταύτα, πρόσφατες εκτιμήσεις (βλ Desjardins Securite financiere, Association Canadienne pour la Sante Mentale) μαρτυρούν πωςστον Καναδά το 46% των εργαζομένων γνώρισε προβλήματα εργασιακού άγχους την τελευταία χρονιά της οικονομικής ύφεσης εξαιτίας κυρίως του φόρτου εργασίας.

Επίσης, το Διεθνές Γραφείο Εργασίας αναγνωρίζει πως στη Γαλλία το 75% των εργαζομένων αντιμετωπίζει πρόβλημα εργασιακού άγχους, ενώ σε επίπεδο στελεχών αυτό αυξάνει σε 80% παρά τις δυσκολίες παραδοχής του για λόγους καριέρας...Τέλος, υπολογίζεται πως κάθε χρόνο στην Ιαπωνία 10.000 άνθρωποι πεθαίνουν από εξάντληση στην εργασία τους! Μάλιστα, έρευνα του ιαπωνικού υπουργείου Εργασίας έδειξε πως το 25% των εργαζομένων δουλεύει μηνιαίως περισσότερες από 80 ώρες υπερωριών (2002).

Σύμφωνα με έρευνα του Eurofound, στην Ελλάδα οι εργαζόμενοι απασχολούνται συνήθως περισσότερες ώρες απ' ό,τι στην Ευρώπη, δηλαδή 45,4 ώρες την εβδομάδα σε σύγκριση με 38,4 κατά μέσο όρο στα 27 κράτη-μέλη της Ε.Ε. Τα τελευταία 15 χρόνια παρατηρείται τάση μείωσης των ωρών εργασίας στην Ευρώπη. Στην Ελλάδα, ωστόσο, οι ώρες εργασίας εξακολουθούν να είναι αυξημένες, παρά τον μέσο όρο των 40 ωρών εβδομαδιαίως που έχει συμφωνηθεί. Ένας στους τέσσερις Έλληνες εργαζομένους (25,9%) απασχολείται τουλάχιστον δέκα ώρες ημερησίως, πάνω από πέντε ημέρες τον μήνα, ποσοστό σημαντικά υψηλότερο από αυτό της Ευρωπαϊκής Ένωσης, όπου ένας στους έξι εργαζομένους (16,9%) βρίσκεται στην ίδια κατάσταση.

Τις τελευταίες δύο δεκαετίες η εντατικοποίηση της εργασίας έχει επηρεάσει τις συνθήκες εργασίας όλων των εργαζομένων ανά την Ευρώπη.Στην Ελλάδα η κατάσταση δεν διαφέρει, αν και οι ρυθμοί είναι ταχύτεροι απ' ό,τι στην Ε.Ε. των 27. Οι Έλληνες εργάζονται σε πολύ υψηλούς ρυθμούς (73,3% έναντι 59,6%) και με μικρές προθεσμίες (68,4% έναντι 61,8%).

Από την ίδια έρευνα προκύπτει ότι οι Έλληνες εργαζόμενοι έχουν περιορισμένη δυνατότητα να καθορίζουν οι ίδιοι το ωράριο εργασίας τους, έστω εν μέρει, με αποτέλεσμα να μην υπάρχει εξισορρόπηση επαγγελματικού και ιδιωτικού βίου. Περισσότεροι Έλληνες εργαζόμενοι θεωρούν ότι η εργασία έχει βλάψει την υγεία τους σε σύγκριση με άλλους στην Ευρώπη (68,1% έναντι 35,2%). Σχεδόν ένας στους δύο Έλληνες εργαζόμενος αναφέρει προβλήματα στην πλάτη και άγχος εξαιτίας της εργασίας, ποσοστό διπλάσιο από το αντίστοιχο ευρωπαϊκό. Το εκπληκτικό είναι ότι σύμφωνα με την έρευνα οι Έλληνες εργαζόμενοι αναφέρουν τις μισές ημέρες απουσίας λόγω ασθένειας και προβλημάτων υγείας, τάση που επίσης παρατηρείται τα τελευταία 15 χρόνια.

http://www.enet.gr/garnish/subarticles.png?4610070642); background-repeat: no-repeat; background-attachment: initial; -webkit-background-clip: initial; -webkit-background-origin: initial; background-color: rgb(255, 255, 255); border-left-width: 1px; border-left-style: dotted; border-left-color: rgb(153, 153, 153); font-size: 0.9em; background-position: 0% 0%; ">

Ανθρώπινη φύση και Οργουελιανό μέλλον

Ο σημερινός εργαζόμενος έχει να αντιμετωπίσει συνεχείς αλλαγές που προέρχονται από έναν διαρκή ανασχεδιασμό της επιχείρησης, των μεθόδων παραγωγής και των προϊόντων της. Μία από τις βασικές προτεραιότητες των εργαζομένων σήμερα είναι να προσαρμοσθούν σε αυτές. Αλλά συχνά οι αλλαγές αυτές δεν εξηγούνται ούτε ανακοινώνονται εκ των προτέρων από τη διεύθυνση των εταιριών, ενώ σχεδόν πάντα αγνοείται η γνώμη των ίδιων των εργαζομένων.

Έχει υποτιμηθεί το γεγονός ότι η ανθρώπινη φύση δεν είναι προγραμματισμένη να ζει σε έναν κόσμο που αλλάζει συνέχεια. Ανάγκη του ανθρώπου είναι να ζει σε ένα περιβάλλον δομημένο για να νιώθει σταθερότητα και ασφάλεια. Η οποιαδήποτε απρόβλεπτη αλλαγή γίνεται απειλητική.

Σε μία κοινωνία άκαμπτη και συχνά υποκριτική, ο φόβος να μην μπορείς να ανταποκριθείς στο ύψος των περιστάσεων, να μην μπορείς να ικανοποιήσεις τις απαιτήσεις που έχουν οι άλλοι για σένα, να μην μπορείς να εκφράσεις τις αδυναμίες ή την αγωνία σου, σε οδηγεί σταδιακά στην αυτοενοχοποίηση, στην απογοήτευση, στην έλλειψη αυτοεκτίμησης, στην αποξένωση, στην κατάθλιψη και υπό ορισμένες προϋποθέσεις...στην αυτοκτονία.

Το πιο σημαντικό στοιχείο στην υγεία και ανταγωνιστικότητα μιας επιχείρησης είναι το ‘ανθρώπινο κεφάλαιό’ της. Αυτό ισχύει περισσότερο από ποτέ σήμερα στην οικονομία τη γνώσης. Γιατί προϋπόθεση να σκέφτονται ορθολογικά και δημουργικά οι εργαζόμενοι είναι η διατήρηση και ανάπτυξη της ψυχικής τους υγείας.

Προτεραιότητα όλων, Πολιτείας, εργοδοσίας και συνδικάτων, πρέπει να είναι η συνεναιτική εξομάλυνση των συνθηκών εργασίας. Διαφορετικά, ο φόβος, η ντροπή, το άγχος και ο θυμός υπόσχονται ένα αφόρητο οργουελιανό μέλλον, βουτηγμένο στο χάος, τη βία και την ανθρώπινη δυστυχία. Ένα μέλλον στο οποίο ο πολιτισμός δεν έχει θέση, αφού ο πολιτισμός έχει σκοπό, όχι την πρόοδο των επιστημών και των τεχνών, αλλά του ίδιου του ανθρώπου.