Γιατί δεν πιστεύω στην ελευθερία της βούλησης
8 Νοε 11 - 15:37Ο περισσότερος κόσμος είναι βέβαιος πως ο άνθρωπος έχει αυτή την τρομερή χάρη να μπορεί να επιλέγει ελεύθερα στη ζωή του, ότι δηλαδή έχει ελευθερία βούλησης, ένα προνόμιο που από όλα τα ζωντανά πλάσματα μόνο σ’ αυτόν έχει χαριστεί.
Η αντίθετη άποψη, ότι δηλαδή είμαστε έρμαια και υποχείρια άλλων παραγόντων και άλλων δυνάμεων, έχει ελάχιστους οπαδούς. Δεν ξέρω γιατί συμβαίνει αυτό. Ίσως επειδή έχουμε την εντύπωση ότι σε κάθε στιγμή της ζωής μας είμαστε εμείς που αποφασίζουμε, δηλαδή η συνείδησή μας, που προϋποθέτουμε ότι είναι υγιής, ώριμη, ανεξάρτητη από κάθε επιρροή, ολοκληρωμένη, σωστή, αμερόληπτη, αδέκαστη, ότι έχει βαθιά και στέρεη γνώση των ηθικών αρχών και των κανόνων της λογικής, ότι είναι ικανή να διακρίνει πάντα το καλό και το κακό,
και άρα με τόσες ιδιότητες ότι είναι η μόνη υπεύθυνη για τις αποφάσεις που παίρνει, τις αποφάσεις που παίρνουμε δηλαδή.
Έτσι ξεμπερδεύουμε εύκολα και με τους συνανθρώπους μας. Εφόσον όλοι έχουμε ελεύθερη και ανεξάρτητη βούληση, όσοι κάνουν λάθη, βλακείες, καταστροφές και ανομήματα, έχουν την ευθύνη των πράξεών τους. Εμείς οι υπόλοιποι που δεν κάνουμε, μπορούμε να χαιρόμαστε. Χρησιμοποιούμε σωστά αυτό το δώρο της φύσης ή του Θεού.
Αν διαθέτουμε ελεύθερη βούληση, τότε ο κόσμος μας είναι σαφώς πιο βατός. Αν ο Αδάμ και η Εύα έφαγαν το μήλο, δεν φταίει ό Όφις, φταίνε αυτοί που με ελεύθερη βούληση αποφάσισαν να παρακούσουν τον Κύριο. Ο Κύριος μάς έδωσε αυτό το προνόμιο και μας άφησε κατόπιν να διαλέξουμε ποιο δρόμο θα πάρουμε. Εμείς, δηλαδή το προπατορικό ζεύγος, διάλεξε το λάθος δρόμο και καταδίκασε την ανθρωπότητα στην αμαρτία. Επομένως, γεννηθήκαμε με τη στάμπα του αμαρτωλού, αλλά επειδή έχουμε ελεύθερη βούληση, από μας και μόνο από μας εξαρτάται τώρα, αν θα πάμε στον Παράδεισο ή όχι, με άλλα λόγια αν θα γίνουμε καλοί ή κακοί άνθρωποι.
Το γεγονός ωστόσο ότι εδώ και χιλιάδες χρόνια ο άνθρωπος πιστεύει ότι έχει ελευθερία επιλογής, πρέπει να μας υποψιάζει. Το ίδιο ατράνταχτα πίστευε ότι ο Ήλιος περιστρέφεται γύρω από τη Γη και ότι η Γη είναι το κέντρο του σύμπαντος κόσμου και μετά διαψεύστηκε οικτρά. Τα φαινόμενα λοιπόν μάς απατούν. Μήπως κι εδώ έχουμε μια τέτοια περίπτωση;
Για τον απλό, ανυποψίαστο άνθρωπο το πράγμα είναι ξεκάθαρο: Αν σταθεί μπροστά σε ένα πιάτο με σούπα και σε ένα άλλο με ρύζι, η ελεύθερη βούλησή του θα αποφασίσει ποιο θα προτιμήσει. Αν πρέπει να διαλέξει ανάμεσα σε ένα πράσινο ρούχο και σε ένα κίτρινο, πάλι η ελεύθερη βούλησή του θα κάνει την επιλογή. Επομένως, σκέφτεται ο απλός άνθρωπος, έτσι συμβαίνει σε όλες τις περιπτώσεις. Αποφασίζουμε και επιλέγουμε, άρα είμαστε ελεύθεροι.
Από το Φρόιντ και μετά όμως αυτή η ελεύθερη βούληση άρχισε να δέχεται ποικίλες επιθέσεις. Η ψυχιατρική και στη συνέχεια η βιολογία μάς αποκαλύπτουν πλευρές του ανθρώπινου ψυχισμού που διαμορφώνονται έξω από τη συνείδησή μας, σε περιοχές του εγκεφάλου δυσπρόσιτες και εντελώς άγνωστες σε μας τους πολλούς. Φαίνεται τελικά ότι ακόμα και η αθώα προτίμησή μας σε ένα χρώμα έχει διαμορφωθεί ερήμην της συνείδησής μας, σε κάποιο χρόνο της ζωής μας μακρινό και ξεχασμένο.
Πόση ελεύθερη βούληση περιέχει παραδείγματος χάριν ο έρωτάς μας για ένα συγκεκριμένο άτομο; Το επιλέξαμε ψύχραιμα ανάμεσα στα χιλιάδες που συναντούμε στη ζωή μας ή μια ορμή πέρα από τη συνείδησή μας μάς έσπρωξε σ’ αυτό; Πώς εμείς οι ελεύθεροι καταλήγουμε σκλάβοι συναισθημάτων που συχνά αντιβαίνουν τη θέλησή μας; Μπορούμε πάντα ως ελεύθερες συνειδήσεις να πούμε: «Διακόπτω αυτό τον έρωτα, γιατί είναι λάθος»;
Πόση ελεύθερη βούληση περιέχουν οι κλίσεις και τα ταλέντα μας; Αποφασίζουμε ελεύθερα να γίνουμε παραδείγματος χάριν μαθηματικοί ή φιλόλογοι; Αν αποφασίσουμε να γίνουμε ποιητές, γινόμαστε;
Αν έχω γεννηθεί σε μια οικογένεια κλεφτών, καταλήγω κλέφτης από ελεύθερη βούληση;
Αν είμαι μισογύνης, έγινα, επειδή έτσι αποφάσισα ή επειδή έχω αρνητικές εμπειρίες από το οικογενειακό και κοινωνικό μου περιβάλλον;
Αν απεχθάνομαι τα ζώα, αυτό συμβαίνει γιατί έτσι μ’ αρέσει ή μήπως κάποιοι κάποτε με φόβισαν και δεν μπορώ να το ξεπεράσω;
Αν κληρονόμησα μια τεράστια περιουσία, αυτό δεν θα επηρεάσει τον τρόπο με τον οποίο βλέπω τον κόσμο;
Αν νιώθω μίσος προς κάποιες κοινωνικές ομάδες, επέλεξα να τις μισώ ή ανεξέλεγκτοι σκοτεινοί φόβοι και ανασφάλειες με οδηγούν σε λάθος επιλογές;
Αν γεννήθηκα δύσμορφος, αυτό θα είναι άσχετο από την ενδοστρέφειά μου και τις συγκεκριμένες ευαισθησίες μου;
Αν οι πρόγονοί μου μού κληροδότησαν ένα νόσημα, διπολική διαταραχή ας πούμε, γεννήθηκα άραγε ελεύθερος; Και πόση ελεύθερη βούληση θα περιέχεται γενικά στις πράξεις μου;
Η ευφυΐα είναι προϊόν ελεύθερης βούλησης; Αν όλοι γεννιόμαστε με τον ίδιο βαθμό ευφυΐας, γιατί κάποιοι στη διαδρομή καθυστερούν και καταλήγουν τελευταίοι; Κάτι έχει μεσολαβήσει ασφαλώς, αλλά το αποτέλεσμα είναι ότι η υποτιθέμενη ελεύθερη βούληση στην προκειμένη περίπτωση έχει αλλοιωθεί σοβαρά. «Απαλλάσσεται», λέμε, «λόγω βλακείας». Με τον τρόπο όμως αυτό αφαιρούμε από τον κουτό την ελεύθερη βούληση.
Αν σε κάποιες κοινωνίες οι γυναίκες φορούν τη μπούρκα ή κάνουν κλειτοριδεκτομή στα κοριτσάκια τους, είναι αυτό αποτέλεσμα της ελεύθερης βούλησής τους, όπως ισχυρίζονται ή απλώς έτσι τις έμαθαν να σκέφτονται και δεν μπορούν να σκεφτούν διαφορετικά;
Πιστεύουμε στο Θεό των προγόνων μας από ελεύθερη βούληση και όχι επειδή γαλουχηθήκαμε στο ανάλογο θρησκευτικό περιβάλλον;
Από ελεύθερη βούληση ψηφίζουμε αριστερά ή δεξιά κόμματα; Γιατί τότε η αριστερή ιδεολογία έχει πέραση κυρίως στους φτωχούς και η δεξιά κυρίως στους εύπορους;
Όσοι ντρέπονται για τα παραπανίσια κιλά τους, γιατί δεν καταφέρνουν να αδυνατίσουν, όπως καταφέρνουν κάποιοι άλλοι;
Όσοι υποφέρουν από αϋπνίες, γιατί δεν μπορούν να κοιμηθούν, εφόσον η βούλησή τους έχει αποφασίσει να κοιμηθούν;
Αγαπούμε τα παιδιά μας, επειδή έτσι θέλουμε ή επειδή έτσι θέλει η φύση; Αν κάποιος γονέας δεν αγαπά τα παιδιά του, αυτός το αποφάσισε ή κάτι στον ψυχισμό του δεν πάει καλά;
Ο άνδρας που θέλει να γίνει γυναίκα ή η γυναίκα που θέλει να γίνει άνδρας το θέλουν με ελεύθερη βούληση ή επειδή οι ορμόνες τους έχουν μπερδευτεί, ομοίως και οι εγκεφαλικές συνάψεις τους;
Οι αλκοολικοί, οι ναρκομανείς και οι τζογαδόροι έχουν αποφασίσει να καταστρέψουν τον εαυτό τους ή πάσχουν από έλλειψη ντοπαμίνης και προσπαθούν να την αναπληρώσουν με επικίνδυνες δραστηριότητες;
Οι επιδειξίες αποφάσισαν με ελεύθερη βούληση να εξευτελίζονται δημόσια;
Το πρόβλημα δεν εστιάζεται μόνο σε ακραίες περιπτώσεις. Συχνά στα καθημερινά γεγονότα της ζωής μας φαίνεται να έχουμε τη δυνατότητα πολλαπλών επιλογών.
Παραδείγματος χάριν ο γείτονάς μας κάνει θόρυβο συστηματικά κάθε βράδυ την ώρα που πάμε να κοιμηθούμε. Επιλογές:
Του το λέμε ευγενικά.
Του το λέμε δειλά.
Του το λέμε αυστηρά.
Του το λέμε θυμωμένα.
Κάνουμε υπομονή και δεν λέμε τίποτα.
Κάνουμε κι εμείς θόρυβο για να τον εκδικηθούμε.
Παραπονιόμαστε στο διαχειριστή.
Ειδοποιούμε την αστυνομία.
Παίρνουμε ηρεμιστικά.
Τον δικαιολογούμε, γιατί έχει προσωπικά προβλήματα.
Προσευχόμαστε στο Θεό να τον φωτίσει κάποια στιγμή και να σταματήσει.
Τον καταριόμαστε να πάθει συγκοπή.
Χαζεύουμε στην τηλεόραση, μέχρι επιτέλους να ησυχάσει.
Τηλεφωνούμε στους φίλους μας και τους ζητάμε να μας βρουν μια λύση.
Του φωνάζουμε να βγει στο διάδρομο και τον πλακώνουμε στο ξύλο.
Αποφασίζουμε να μετακομίσουμε.
Πέφτουμε για ύπνο και δεν ενοχλούμαστε, γιατί κοιμόμαστε βαριά.
Ποιο απ’ όλα θα προτιμήσουμε; Και γιατί αυτό και όχι κάτι άλλο; Όποια πάντως αντίδραση κι αν επιλέξουμε, θα έχουμε την ψευδαίσθηση ότι αποφασίσαμε ελεύθερα. Όμως δεν λάβαμε υπόψη μας ότι ο χαρακτήρας μας είναι το αποτέλεσμα πολλών συνιστωσών, κληρονομικών (γονίδια), αγωγής, περιβάλλοντος (οικογενειακού και κοινωνικού), μόρφωσης, φύλου, φυλής, σωματικής διάπλασης και εμφάνισης και επίσης η συμπεριφορά μας επηρεάζεται από την κοινωνική και επαγγελματική μας θέση, από την ηλικία μας, από την υγεία μας, από την οικονομική μας κατάσταση, καθώς και από απρόβλεπτους παράγοντες, όπως από ένα τσακωμό με το σύντροφό μας που έχει προηγηθεί, από την προαγωγή που πήραμε σήμερα, από ένα πονοκέφαλο που μας ταλαιπωρεί από το πρωί ή από μια καλή δουλειά που κλείσαμε με ένα πελάτη το απόγευμα.
Έτσι αν είμαστε ψυχασθενείς, πολύ πιθανόν να δείρουμε το γείτονα. Αν είμαστε πολιτισμένοι, θα του μιλήσουμε ευγενικά. Αν είμαστε συνεσταλμένοι, θα του το πούμε δειλά. Αν έχουμε μεγαλώσει σε εριστικό περιβάλλον, θα του το πούμε θυμωμένα. Αν ανήκουμε στο γυναικείο φύλο, μάλλον δεν θα τον πλακώσουμε στο ξύλο. Αν είμαστε καχεκτικοί και αδύναμοι, θα προτιμήσουμε να ενημερώσουμε το διαχειριστή. Αν δεν μας αρέσουν οι πολλές συνάφειες με τους άλλους, θα τηλεφωνήσουμε στην αστυνομία. Αν έχουμε τσακωθεί με το σύντροφό μας, μπορεί να δώσουμε κλωτσιές στον ενδιάμεσο τοίχο, αν πήραμε προαγωγή, θα κάνουμε μάλλον υπομονή, αν έχουμε πονοκέφαλο, μπορεί να αρχίσουμε τις κατάρες.
Όλα τελικά εξαρτώνται από αφανείς δυνάμεις που δρουν στο εσωτερικό μας, χωρίς να ενημερώνουν τη συνείδησή μας. Η συνείδησή μας μοιάζει με μαριονέτα που χοροπηδά στη σκηνή και δίνει παραστάσεις, ενώ στα παρασκήνια κάποιος αόρατος άλλος κινεί τα νήματά της και τη βάζει να κάνει το ένα και το άλλο.
Αυτή η μαριονέτα όμως πάσχει από μεγάλη ματαιοδοξία, επειδή νομίζει ότι είναι αυτόνομη και ανεξάρτητη. Δεν μπορεί να φανταστεί ότι είναι απλώς το ορατό μέρος μιας αόρατης πολύπλοκης και πολυσύνθετης προσωπικότητας που εδρεύει στα λαγούμια του εγκεφάλου μας.
Διαβάστε εδώ την ιστορία του Πολ και του Σάιμον. Άραγε η ελεύθερη βούλησή τους είναι υπεύθυνη για τη ζωή που ακολούθησαν;
133 Σχολια
Πιο δημοφιλή
- Συνολικά
- Σήμερα
- Σχόλια
-
Σχόλια (133)
-
Σχόλια (106)
-
Σχόλια (99)
-
Σχόλια (2) -
Σχόλια (0)
-
Σχόλια (55)
-
Σχόλια (0)
-
Σχόλια (2)
-
Σχόλια (72)
Από το Enet.gr
Τελευταία σχόλια
-
Αγαπητέ Αφώτιστε Φιλέλληνα, ενδιαφέρον το σχόλιό σου, αλλά δεν αντιστοιχεί στο σ...
-
ΕΙΜΑΣΤΕ ΟΛΟΙ ΜΑΖΙ ΣΑΣ!
-
Αυτό λέω κι εγώ, jboy...
Καίτη,
είναι καίριο το θέμα που θέτεις και είναι και άμεσα συνδεδεμένο με το 'νόημα της ζωής'. Το πρόβλημα κατά τη γνώμη μου είναι να αναγνωρίσουμε τις υπερβατικότητες και να θέσουμε τα θέματα στην ανάλογη κλίμακα.
Ας δούμε την έννοια της 'βούλησης' από το πρίσμα της φύσης. Αν υποθέσουμε ότι οι οργανισμοί δρουν ως οχήματα γονιδίων που προσπαθούν εξελικτικά να επιβιώσουν έναντι άγνωστων συνθηκών, τότε οι οργανισμοί αυτοί είναι σε κάθε χρονική στιγμή εξοπλισμένοι με τα καλλίτερα δυνατά όπλα που προκύπτουν εκ γενετής από τα γονίδιά τους, προκειμένου να πολεμήσουν τις άγνωστες συνθήκες.
Αυτά τα 'όπλα' ή 'εργαλεία' είναι τα χέρια, τα πόδια, τα νύχια, η αντοχή, η ικανότητα της αναπνοής στον αέρα ή στο νερό κλπ, είναι οι 'ιδιότητες' του κάθε οργανισμού. Όμως επειδή οι συνθήκες που καλείται να αντιμετωπίσει ο οργανισμός είναι μεταβαλλόμενες χρονικά και χωρικά, πρέπει η χρίση των όπλων να χρησιμοποιείται επίσης μεταβαλλόμενα. Δηλαδή η χρίση πρέπει να προσαρμόζεται στις συνθήκες.
Παρατηρούμε ότι η φύση χρησιμοποιεί δύο διαδοχικές προσεγγίσεις για να λύσει το πρόβλημα. Είτε με αυτόματα αντανακλαστικά-ας πούμε η προσαρμογή της αναπνοής στην φυσική προσπάθεια- είτε με διαδικασίες νοημοσύνης, δηλαδή επεξεργασίας των συνθηκών και προσαρμογής των ενεργειών ανάλογα. Στην πραγματικότητα και οι δύο προσεγγίσεις είναι διαφορετικές τάξεις της ίδιας λογικής. Την πρώτη προσέγγιση την ονομάζουμε συνήθως 'αντανακλαστικά' ή 'ένστικτα' ενώ την δεύτερη προσέγγιση την ονομάζουμε νοημοσύνη ή βούληση.
Τώρα ας έρθουμε στην έννοια της ΄ελευθερίας'. Το καίριο σημείο είναι εάν η βούληση είναι μονοσήμαντη. Εάν δηλαδή είχαμε 100 άτομα του ίδιου είδους να αντιμετωπίσουν ακριβώς την ίδια κατάσταση, θα είχαμε ακριβώς την ίδια επεξεργασία και τις ίδιες αποφάσεις και από τα 100 άτομα;
Εάν η απάντηση ήταν 'ναι' τότε η βούληση δεν θα ήταν ελεύθερη. Εάν η απάντηση είναι 'όχι', ΕΣΤΩ ΚΑΙ ΓΙΑ ΕΝΑ ΑΤΟΜΟ, τότε η βούληση είναι ελεύθερη. Ιδιαίτερα εάν αυτή η μοναδική διαφορετική συμπεριφορά μπορεί να κάνει τη διαφορά.
Με άλλα λόγια, η βούληση είναι ελεύθερη όταν δεν μπορεί να προεξοφληθεί, έστω και θεωρητικά. Πράγματι, η βούληση μπορεί να προεξοφληθεί, όσο μπορεί να προεξοφληθεί και η εξέλιξη των ειδών.
Δεν είναι τυχαίο ότι περίπου όλα τα είδη και κυρίως ο άνθρωπος, δίνουν βάρος στην 'ελευθερία' τους. Γιατί έτσι δίνουν βάρος στην μέγιστη ανεξαρτησία τους και στην εξ' ορισμού εξελικτική παραδοχή ότι τα δικά τους γονίδια είναι τα καλλίτερα για να αντιμετωπίσουν τις συνθήκες. Όπως επίσης και στην παραδοχή ότι τα δικά τους γονίδια είναι τα καταλληλότερα για να καθορίσουν τη συμμετοχή στις βέλτιστες συλλογικότητες που θα εξασφαλίσουν τις καλλίτερες πιθανότητες επιβίωσης.
Εάν κανείς αναλύσει τις ανθρώπινες συμπεριφορές, θα δει πράγματι ότι οι περισσότεροι ακολουθούν τους πρωτοπόρους, και οι συμπεριφορές τους είναι προβλέψιμες σε κάποιο βαθμό. Όμως αυτοί οι λίγοι που κάνουν τη διαφορά και δίνουν το παράδειγμα, είναι αυτοί που δίνουν νόημα στη λέξη ελευθερία.
jboy, η βούληση μπορεί να προεξοφληθεί. 100 άτομα σε μια αίθουσα, όπου γίνεται ξαφνικά σεισμός, θα αντιδράσουν όχι με τον ίδιο τρόπο, αλλά με τρόπους που μπορούμε να προεξοφλήσουμε. Άλλοι θα κρυφτούν κάτω από τα τραπέζια, άλλοι θα δοκιμάσουν να πέσουν από τα μπαλκόνια, άλλοι θα αρχίσουν να ουρλιάζουν, άλλοι θα πετρώσουν από φόβο και άλλοι θα έχουν κάποιες άλλες αντιδράσεις που μπορούμε να υπολογίσουμε. Είναι βέβαιο ότι δεν θα τραγουδήσουν τον εθνικό ύμνο, δεν θα ξεκαρδιστούν στα γέλια, δεν θα ξαπλώσουν στον καναπέ για να απολαύσουν το θέαμα - εκτός αν είναι παράφρονες. Αντιστρόφως τώρα: έχουμε δέκα γάτες μπροστά μας και τους δείχνουμε ένα ψάρι. Κάποιες θα αρχίσουν τα άλματα για να το φτάσουν, κάποιες θα νιαουρίσουν απαιτητικά, κάποιες θα τριφτούν στα πόδια μας, κάποιες θα μείνουν ακίνητες και θα κοιτάνε άγρυπνα το ψάρι. Η βούληση θα κινηθεί και στις δύο περιπτώσεις μέσα σε συγκεκριμένα, προβλέψιμα όρια.
Οι πρωτοπόροι δεν ανοίγουν δρόμο με την ελεύθερη βούλησή τους. Η κινητήρια δύναμη είναι εδώ η νόηση και η φαντασία. Ειδικά η νόηση είναι λειτουργία που προϋποθέτει ψυχραιμία και αντικεινενικότητα και είναι κοινή σε όλους τους ανθρώπους.
Γειά σου Καίτη. Μ' αρέσει το άρθρο σου. Η "ελεύθερη βούληση" είναι ψευδαίσθηση, συμφωνώ. Όλα φαίνονται καθαρότερα όταν κανείς τα κοιτάζει από τη σκοπιά της βιολογικής εξέλιξης. Γιατί, τι είναι τελικά ο άνθρωπος; Το ζώο με τους τελειότερους, επι του παρόντος, μηχανισμούς προσαρμογής στο περιβάλλον. Η ψευδαίσθηση της "ελεύθερης ανθρώπινης βούλησης" φαίνεται ότι έχει προσαρμοστική αξία. Προσφέρει πλεονέκτημα προσαρμογής γι αυτό και υπάρχει.
Το παράδειγμα σου πάντως δε μου φαίνεται πολύ επιτυχημένο. Ένας ψυχολόγος θα σου έλεγε ότι τα δυό παιδιά υιοθετήθηκαν σε μεγάλη ηλικία, όταν οι περισσότεροι ψυχικοί μηχανισμοί είχαν πλέον διαμορφωθεί οπότε δεν έμεναν και πολλά που θα μπορούσαν να επηρρεάσουν οι δύο θετοί γονείς. Άσε που δεν έχουμε στοιχεία για να κρίνουμε αν και αυτοί, εννοώ οι θετοί γονείς, είχαν σωστή απο τη άποψη της ψυχολογίας συμπεριφορά απέναντι στα παιδιά.
Σχολιαστή, χαίρομαι που μια φορά καταφέραμε να συνεννοηθούμε. Όσο για τα δυο παιδιά, τον Πολ και τον Σάιμον, ακριβώς αυτό θέλω να αποδείξω: ότι οι ψυχικοί μηχανισμοί τους που διαμορφώθηκαν από τη μοίρα τους και όχι από την ελεύθερη βούλησή τους καθόρισαν αποφασιστικά το μέλλον τους. Και οι θετοί γονείς, ακόμα και αν ήταν οι τελειότεροι γονείς στον κόσμο, πάλι δεν θα μπορούσαν να επέμβουν και να αλλάξουν αυτό που είχε χαραχτεί στην ψυχή των παιδιών στα κρίσιμα πρώτα πέντε χρόνια της ζωής τους.
Καίτη μη το λές αυτό. Πάντα συνεννοούμαστε. Άλλο αν διαφωνούμε :)
Καίτη, θίγεις ένα πολύ δύσκολο θέμα πάνω στο οποίο "σκόνταψαν" τα μεγαλύτερα μυαλά! (Χαρακτηριστικά αναφέρω τον Wayne Dyer, τον σύγχρονο Αμερικανό σοφό, που αντιμετωπίζει με αμηχανία το θέμα αυτό στο σπουδαιότερο βιβλίο του, "Η ΔΥΝΑΜΗ ΤΗΣ ΠΡΟΘΕΣΗΣ".) Άκου ένα απλοϊκό παράδειγμα βασισμένο σε επαγωγική διαδικασία σκέψης:
1. Ο φυλακισμένος είναι ελεύθερος τόσο όσο του επιτρέπουν οι τοίχοι του κελιού του (εντός του οποίου μπορεί να κινείται κατά βούληση). Άρα, η ελευθερία του είναι μερική και οριοθετημένη.
2. Τον αποφυλακίζουν αλλά με περιοριστικούς όρους, μεταξύ των οποίων να μην εγκαταλείψει τη χώρα. Και πάλι η ελευθερία του είναι οριοθετημένη.
3. Λόγω καλής διαγωγής, μπορεί να κινείται ελεύθερα εντός της Ευρωπαϊκής Ένωσης. Οι υπόλοιπες χώρες, όμως, δεν του επιτρέπουν την είσοδο. Ξανά, οι ελεύθερες επιλογές του υπόκεινται σε περιορισμούς (δεν μπορεί, π.χ., να επισκεφθεί την Ντίσνεϊλαντ).
4. Τελικά, αίρονται όλες οι απαγορεύσεις και μπορεί να κινείται ελεύθερα οπουδήποτε στη Γη. Έλα όμως που θέλει να πάει στο φεγγάρι, αλλά δεν τον δέχονται για αστροναύτη στη NASA!
5. Με παρέμβαση του Προέδρου Ομπάμα, γίνεται τελικά δεκτός στο διαστημικό πρόγραμμα των ΗΠΑ και, για να μην τα πολυλογώ, πάει στο φεγγάρι...
6. Ακόμα κι αν υποθέσουμε ότι μια πολύ εξελιγμένη τεχνολογία θα του επέτρεπε να ταξιδέψει οπουδήποτε στο Σύμπαν, δεν θα μπορούσε σε καμία περίπτωση να φύγει έξω απ' αυτό! Και, λίγο πριν τρελαθεί τελείως, το μόνο που ζητάει είναι να τον αφήσουν να ξαναγυρίσει στο μικρό κελί του, εκεί που μπορούσε επιτέλους να βάζει τις σκέψεις του σε κάποια τάξη!
Η προσωπική μου άποψη είναι πως η ελευθερία της βούλησης δεν έχει να κάνει με κοσμικές επιλογές, αλλά είναι καθαρά μια διάσταση που αφορά την εσωτερική μας συνειδητότητα. Είμαι ελεύθερος όταν η συνειδητότητά μου αυτή είναι ανεξάρτητη από εξωτερικές συγκυρίες, όπως αυτές που τόσο ωραία παραθέτεις στο άρθρο σου. Μια τέτοια καθαρή μορφή ελευθερίας δεν γνωρίζει τη διαφορά ανάμεσα στο ΕΓΩ και στο ΕΣΥ, ανάμεσα στο "μέσα" και στο "έξω", στο "τώρα" και στο "πριν"... Ναι, σου τα λέει αυτά ένας Φυσικός!
Κώστα, συμφωνώ. Την απόλυτη ελευθερία (ιδεατή βέβαια) δεν μπορούμε να την αντέξουμε, γιατί δεν είμαστε φτιαγμένοι για κάτι τέτοιο. Θα μας διαλύσει το μυαλό. Ευτυχώς δεν κινδυνεύουμε, γιατί δεν πρόκειται ποτέ να την αποχτήσουμε. Η ανεξάρτητη συνειδητότητα που αναφέρεις, αυτή που δεν γνωρίζει τη διαφορά ανάμεσα στο εγώ και το εσύ, το τώρα και το πριν, το μέσα και το έξω, είναι μια μορφή ελευθερίας που δεν προκύπτει από τη βούληση αλλά από το νου που είναι κοινός σε όλους μας. Αν διαβάζω πχ Όμηρο, ελευθερώνομαι από το συμβατικό χρόνο και χώρο και περιφέρομαι σε μια διάσταση όπου συναντώ τον ποιητή και τους αναρίθμητους αναγνώστες του ανά τους αιώνες. Και αυτό είναι πράγματι μια μορφή καθαρής ελευθερίας.
Καίτη, μου άρεσε το θέμα σου, αφού με έχει απασχολήσει ιδιαίτερα, κυρίως από τη στιγμή που έπεσε στα χέρια μου το βιβλίο του μαθηματικού και φιλοσόφου Π. Ουσπένσκι, "Αναζητώντας τον Κόσμο του Θαυμαστού", όπου διάβασα ότι το ανθρώπινο πλάσμα διαθέτει πολλά "εγώ", δήλωση που όταν την πρωτακούει κάποιος του φαίνεται απίθανη. Είναι η μαριονέτα που περιγράφεις, η οποία νομίζει ότι είναι αυτόνομη και ανεξάρτητη.
Η ανθρώπινη αυτοσυνείδηση σχετίζεται στενά με την ικανότητα της προσοχής, ή, πιο σωστά, με την ικανότητα να κατευθύνουμε την προσοχή. Πολύ συχνά όμως, για να μην πω πάντα, την προσοχή μας την τραβάνε εξωτερικά πράγματα τα οποία δεν έχουμε επιλέξει, οι θόρυβοι τα χρώματα, η τηλεόραση, οι ομιλίες των περαστικών, αλλά και εσωτερικές δυνάμεις, όπως η ανησυχία, ο φόβος, οι επιθυμίες. Όποτε συμβαίνει αυτό, όποτε συμβαίνει αυτό, λειτουργούμε λίγο-πολύ ως μηχανές, δεν δημιουργούμε εμείς με τη θέλησή μας τα γεγονότα, απλά μας συμβαίνουν. Όλο αυτό το διάστημα θα μπορούσαμε να πάρουμε τα πράγματα στα χέρια μας με τρόπο ηθελημένο, συνειδητό, αυτόβουλο, και να κατευθύνουμε την προσοχή μας σε κάτι που επιλέγουμε εμείς. Σε κάτι που δεσμεύουμε και δεν μας δεσμεύει, σε κάτι που προσέχουμε συνειδητά. Η μεγάλη διαφορά ανάμεσα στην κατευθυνόμενη και τη δεσμευμένη προσοχή είναι η διαφορά του να κάνουμε κάτι από το να αφήνουμε τα πράγματα να παίρνουν το δρόμο τους, χωρίς να επεμβαίνουμε. Είναι η διαφορά ανάμεσα στο να ζω άμεσα και στο να "βιώνομαι", και σύμφωνα με πανάρχαιες διδασκαλίες, είναι η διαφορά ανάμεσα στο να είμαι ξύπνιος και στο να "κοιμάμαι".
Συνήθως εκλαμβάνουμε ως δεδομένη και αυταπόδεικτη την ελεύθερη βούληση, επειδή δεν αντιλαμβανόμαστε (χρειάζεται συνειδητή προσπάθεια για να το δούμε και να το παραδεχτούμε), ότι κοιμόμαστε, ότι είμαστε κυριολεκτικά μηχανικοί άνθρωποι, όπως έλεγε ο φιλόσοφος Λαμετρί (La Mettrie) (1709-1751) στο βιβλίο του L' Homme Machine (Ο Άνθρωπος Μηχανή).
Νομίζω ότι το θέμα που θίγεις είναι το σημαντικότερο όλων, αφού το βλέπω να κατέχει κεντρική θέση σε όλες τις παραδοσιακές διδασκαλίες, ενώ έχει παραμεληθεί όσο κανένα άλλο στην εποχή μας, με αποτέλεσμα παρερμηνείες, αερολογίες και διαστρεβλώσεις.
Η ελεύθερη βούληση συνήθως απουσιάζει, εφαρμόζουμε στην εντέλεια προγράμματα, όπως είναι η οδήγηση, οδηγούμε "προσεκτικά", αλλά η πραγματική μας συνειδητή προσοχή είναι δοσμένη στη συζήτηση. Μπορούμε άραγε να κατευθύνουμε την προσοχή μας εκεί όπου θέλουμε και να την καρατάμε εκεί όσο μας γουστάρει χωρίς περισπασμούς; Σπάνια, πολύ σπάνια. Την περισσότερη ζωή μας την περνάμε σε μια κατάσταση σκλαβιάς. Μας αιχμαλωτίζει εκείνο ή το άλλο, σερνόμαστε από δω και από εκεί, λέμε αυτό που ακούσαμε, χαιρόμαστε όταν μας κολακεύουν και θυμώνουμε όταν μας πατάνε τον κάλο (ξέρεις ποιος είμαι εγω ρε;). Πραγματώνουμε προγράμματα που ιδέαν δεν έχουμε πώς έχουν μπει στο μηχάνημά μας.
Μπορεί κάποιος να ξεφύγει από αυτή την κατάσταση; Μου φαίνεται ότι το πιο σημαντικό είναι να συνειδητοποιήσει κάποιος ότι έτσι έχει η κατάσταση και ότι είναι μηχανικός άνθρωπος, ένα είδος ρομπότ. Είναι το πιο σηματικό γιατί είναι εξαιρετικά δύσκολο για κάποιον να το δει στον εαυτό του, να δει ότι αυτό που ονομάζει ελεύθερη βούλησή του είναι μια ψευδαίσθηση. Θεωρητικά πάντως, η ελεύθερη βούληση (ή η πραγματική θέληση) υπάρχει ως δυνατότητα κάποιου που θα προσπαθήσει να την αποκτήσει με εστιασμένη προσπάθεια.
Τάκη, πολύ ενδιαφέροντα αυτά που λες. Είμαστε ένα είδος μηχανικών πλασμάτων που όμως έχουν τη δυνατότητα να αντιληφθούν ότι είναι μηχανικά πλάσματα. Φαίνεται ότι κάπου εκεί, σ' αυτό μικρό κενό, υπάρχει ίσως η πιθανότητα να δοκιμάσουμε ένα είδος ελευθερίας, την ελευθερία της άρνησης:"Ξέρω τι είμαι και δεν μου αρέσει, αλλά δεν μπορώ να γίνω κάτι άλλο".
Αυτό που ονομάζεις "πραγματική θέληση" το βλέπω να υπάρχει στις επιστήμες. Εκεί η βούληση πάει στην άκρη και ο νους ως ψυχρός και αντικειμενικός παρατηρητής ερμηνεύει τον κόσμο.
Να λοιπόν Καίτη, που ήρθε η ώρα να ... διαφωνήσουμε και πάλι.
Δεν είναι τόσο καθαρά τα πράγματα στις επιστήμες. Ο ψυχρός και αντικειμενικός παρατηρητής δεν υπάρχει. Αν το σκεφθείς λίγο, θα αντιληφθείς ότι δεν είναι δυνατόν ο άνθρωπος να είναι αντικειμενικός παρατηρητής του κόσμου, αφού και ο ίδιος ανήκει στον κόσμο, επηρεάζεται από αυτόν και τον επηρεάζει. Οι επιστήμες, όσο κι αν ακούγεται παράξενο αυτό, δεν είναι απαλλαγμένες από δόγματα και πεποιθήσεις που δεν αποδεικνύονται.
Επιφυλάσσομαι αν έχεις ενδιαφέρον να σου παρουσιάσω συγκεκριμένα παραδείγματα που αποδεικνύουν τα παραπάνω.
Σχολιαστή, και πάλι συμφωνούμε. Ίσως έπρεπε να το διατυπώσω καλύτερα: στις επιστήμες ο άνθρωπος είναι λιγότερο υποκειμενικός σε σύγκριση με τις άλλες του δραστηριότητες. Είναι αλήθεια ότι το πείραμα επηρεάζεται από τον παρατηρητή. Ευχαρίστως να δούμε τα παραδείγματα που προτείνεις.
Δεν χρειάζονται παραδείγματα πλέον Καίτη αφου συμφωνούμε. Δεν έχει νόημα να παραβιάζουμε "ανοιχτές θύρες".
Επίκαιρο πολιτικά και πάντα καυτό φιλοσοφικά το θέμα που επέλεξες Καίτη, όπως επίσης εξαιρετική η παρουσίαση σου. Θα επιστρέψω με σχόλιο μόλις βρω τον κατάλληλο χρόνο.
Κώστα, είμαστε σε αναμονή.
σε συζητηση σε μπλογκ με αφορμή αυτοεδω τοαρθρο εκανα τα παρακατω σχολια
νοσφερατος says:
09/11/2011 στις 7:25 μμ
κατ αρχην η ελευθερια . Ειναι κενή περιεχομενου εννοια.
Ποτε δεν υπάρχει σκέτη. Παντα βρισκεται σε συναφειαμε κατι αλλο.
Υπαρχει η ελευθερια ΑΠΟ. Δηλαδή φευγω απο κατι που με κρατ΄δεσμιο (απο την τουρκοκρατια, απο τους γονεις κλπ)
Μετα η ελευθερια ΝΑ (κανω κατι ) :συνδεεται με την δυνατοτητα,ικανοτητα κλπ (η ελευθερια μετακινσης:
για ενα αστεγο σημανει πρακτικά την ελευθερια του να κοιμαται κατω απο γεφυρες)
Δευτερον η εννοια της Βουλησης. η βουληση συχβά συγχεεται με την επιθυμια.
Ομως η βουληση(το θελω ) ερχεται συχνά σε πληρη συγκρουση με το ΕΠΙΘΥΜΩ.
παραδειγμα : ΘΕΛΩ να αδυνατισω ( βουληση)
ΕΠΙΘΥΜΏ . να φαω σουβλάκι.
θελω να ειμαι ηρεμος ευγενικός κλπ .. Αλλά επιθυμώ να ΤΟΝ πλακώσω στο ξυλο κλπ.
τωρα: αν δχτουμε οτι η βουληση ετεροκαθορζεται παραβλέπομε κατι θεμειωδες : οτι η ιδια η Βουληση ειναι Αιτημα( ελευθεριας ) και οχι κατι δεδομενο ..
Η ελευθερια της βουλησηης δεν ειναι παρα το αιτημα( η ελπίδα ) να μπορω να βουλομαι ελευθερα δηλαδή να Γίνω Ελευθερος.(.
και επειδή ως αιτημα ποτε δεν ολοκληρωνεται αλ΄λα …παραμένει εν κινησει ..η ελευθερια της βουλησης δεν Ειναι ..αλλά Υπαρχει .. ως ελπιδα , ως η διαλεκτική της ελπιδας ελευθεριας.
.
νοσφερατος says:
09/11/2011 στις 7:51 μμ
τωρα Τριτον . Σε επιπεδο ατομικής καθημερινης συμπεριφοράς . Ωραιο το παραδειγμα της Βασιλακου με τον γειτονα που σε ενοχλει κλπ .
εδω να θυμισω Κωστα οτι παντα εχουμε πολλές επιλογες. Παντα δηλαδή εχουμε μια ελευθερία ενν δυναμει .. Συνηθως ομως -ειτε λόγω παιδειας – (η ελλειψης της) ειτε λόγω ..ψυχικου βρασμου(η εγκλωβισμου σε ψυχαναγκασμους ,εμμονες),ειτε ΄λόγω ..ντι εν ει ,κλπ ) Νομιζουμε οτι εχουμε μόνο δυο:
:Δραση -αντιδραση.
Στο συγκεκριμμενο π.χ αν ο γειτονας με ενοχλει – η αν καποιος με προσβαλει ..αντιδρω :
Ειτε τον προσβαλλω ,χτυπώ , ειτε υποχωρώ κλπ ..
Ομως αυτες οι ..αντιδρασεις ειναι κατακορυφες , ενστικτωδεις και φυσικά δεν χαρακτηριζονται απο ..ελεθερια της βυλησης.
ελευθερια της βουλησης στο συγκεκριμμένο παραδειγμα του γειτονα συνισταται η Δυνατοτητα που εχω :
α.Να μη σκεφτω μονο με ΕΙΤΕ -ΕΙΤΕ (ΕΙΤΕ ΔΕΡΝΩ ΕΙΤΕ ΥΠΟΧΩΡΩ )αλλά και με την Λογική του ΚΑΙ … (και αντιδρω με χιλιους τροπους στην προκληση ΚΑΙ υποχωρώ δινοντας στον αλλον την δυνατοτητα να ..διατηρησει την ..αξιοπρεπεια του ΚΑΙ να προχωρησω σε μια τριτη δημιουργική συνθεση λύση (παιδαγωγική ) και απειρα αλλα.
β) Να μην εμπλακώ πληρως συναισθηματιά στην συγκεκριμένη διαμαχη να θυμαμαι δηλαδή οτι αυτη ειναι μονο μια απο απειρες παρομοιες ροκλησεις που αντιμετωπιζουμε καθημρινά και οτι μπορει να κερδισω η χασω την συγκεκριμμένη μαχη αλλά υπάρχουν αλλες απειρες πολαπλές προκλήσεις…
νοσφερατος says:
09/11/2011 στις 8:22 μμ
τωρα .. ποιο ειναι το εδαφος πάνω στο οποιο χτιζεται η .ελευθερια της Βουλησης; ( η οποια θυμιζω οτι ειναι ενα διαρκές εν δυναμει. και ποτε ενα σκετο ειναι;)
το εδαφος ειαι η γνωση οτ χτιζουμε πανω σε ενα κενό.
ενα δακτυλίδι ειναι κατ αρχήν ενα μηδεν . Γυρω απο το μηδεν -που εμεις σχηματοποιουμε-δημιουργειται το δαχτυλίδι .
Ο ανθρωπος ξεχωριζει απο τα υπολοιπα οντα γιατι εχει συνειδηση του μηδενός που το περιμένει. Την συνειδηση οτι θα πεθάνει. Ο θανατος δεν ειναι κατι που μας περιμένει στο ..τερμα. Δεν ειναι το τελος μιας ιστοριας. Ειναι κατι που καραδοκει διαρκώς αποκατω …. Ανα πάσα στιγμή.
Τωρα-οπως ειπα και πιο πάνω- ο θανατος ειναι ..το Πραγματικό. Ποτε δεν α μπορεσουμε να το συμβολοποιησουμε. Το απωθουμε. Δεν το αντεχουμε . Ξερουμε οτι θα συμβει αλλά … το ασυνειδητο μας δεν το αντεχει . Στο ασυνειδητο ΔΕΝ υφισαται χρονος . Το ονειρο-η βασιλική Οδος του ασυνειδητου- ειναι μια αφηγηση με εικονες ..Ε !το μόνο που ΔΕΝ μπορουμε να ΑΦΓΗΘΟΥΜΕ ΜΕ ΕΙΚΟΝΕς ειναι το..μηδεν. Δεν απεικονιζεται ..
Εχνται ομως στιγμές που το μηδεν το νιωθουμε , το διαισθανομαστε..(εστω ως τρομο , ως δεος)
αυτή η στιγμή του τρομου.ειναι και η πηγη της ..Ελευθεριας της Βουλησης. Ειναι η στιγμή που αντιλαμβανομαστε την πηγη της Υπαρξης μας:.
Σημερα που ως …κοινωνια -Η ..εθνος η οτι τελος παντων ειμαστε -αντιλαμβανομαστε το ..μηδεν (των ηγετων μας και ημων των ιδιων ) ειμαστε – με εναν σχεδον πενθιμο τροπο ..ελευθεροι ( να βουλομεθα η και να μήν )
Απάντηση στον ΝΟΣΦΕΡΑΤΟ.
Άλλο η ελευθερία γενικά και άλλο η ελευθερία της βούλησης ειδικά.
Ελευθερία από: Οι Έλληνες μετά την επανάσταση του 1821 ελευθερώθηκαν από τους Τούρκους. Δεν πρόκειται για εσωτερική ελευθερία επιλογής αλλά για πολιτική (εξωτερική)ελευθερία, ως αποτέλεσμα της βούλησης των Ελλήνων που έπρεπε να επιλέξουν ή να συνεχίσουν να ζουν υπό το Σουλτάνο ή να γίνουν ανεξάρτητο κράτος. Γιατί επέλεξαν το ένα και όχι το άλλο, αυτό είναι αντικείμενο μελέτης των ιστορικών.
Ελευθερία να: Ο άστεγος έχει αυτή την εξωτερική ελευθερία να αλλάζει παγκάκια, όσο ο νόμος του το επιτρέπει. Αν ο νόμος απαγορεύσει να κυκλοφορούν άστεγοι στους δρόμους, αυτή η εξωτερική ελευθερία θα αρθεί.
Η λέξη βούληση προέρχεται από το ρήμα βούλομαι που σημαίνει θέλω (επιθυμώ). Θέλω να αδυνατίσω, αλλά θέλω να φάω και το σουβλάκι. Εδώ υποτίθεται ότι παρεμβαίνει η ελεύθερη βούληση, εφόσον πρέπει να επιλέξω ανάμεσα σε δυο επιθυμίες. Ποια θα επικρατήσει, εξαρτάται από τον ψυχισμό εκάστου. Η φράση "δεν έχει ισχυρή θέληση, γι αυτό δεν μπορεί να αδυνατίσει" σημαίνει κατ' ουσίαν: " η επιθυμία του για φαγητό είναι ισχυρότερη από την επιθυμία του να είναι λεπτός".
Στην καθημερινή μας ζωή συνήθως δεν στεκόμαστε να αναρωτηθούμε πόσες επιλογές έχουμε σε κάθε περίπτωση. Ο άτυχος εκείνος που έχει το θορυβώδη γείτονα, δεν θα καθίσει να σκεφτεί πόσες επιλογές έχει για να αντιμετωπίσει το πρόβλημα. Θα αντιδράσει σύμφωνα με το χαρακτήρα του σε συνδυασμό πάντα με τη συναισθηματική κατάσταση στην οποία βρίσκεται. Αν αποτύχει, τότε θα δοκιμάσει μια εναλλακτική συμπεριφορά, πάντα όμως σύμφωνα με το χαρακτήρα και τη συναισθηματική του κατάσταση.
Όλες μας οι πράξεις και οι συμπεριφορές επηρεάζονται από το συναίσθημα, είτε το θέλουμε είτε όχι. Εξαιρείται το 2+2=4, στο οποίο όλοι συμφωνούμε.
Η ελευθερία ως αίτημα και ως ελπίδα απασχολεί πάντα τον άνθρωπο, εξάλλου κάποτε υπήρξαμε ελεύθερα φυσικά πλάσματα που όμως εγκλωβιστήκαμε στον πολιτισμό. Το τίμημα του πολιτισμού είναι ο περιορισμός αυτής της φυσικής ελευθερίας.
Συμμετέχοντας σε συζήτηση άλλου μπλογκ (Papoylis) κάλεσα τους συνομιλητές μου να τιμήσουν με την παρουσία τους το θέμα της Καίτης. Όμως η δυσκολία της διαδικασίας εγγραφής ως μέλους στους Διαλόγους τους απέτρεψε. Παρόλα αυτά ο Νοσφεράτος έκανε ένα σχόλιο το οποίο θεώρησα χρήσιμο να μεταφέρω εδώ με την άδεια του εννοείται.
Από το ιστολόγιο αυτό: http://papoylis.wordpress.com/2011/10/31/asshole-initiatives/#comment-9626
Παραθέτω λοιπόν:
1. νοσφερατος says:
09/11/2011 στις 7:25 μμ
Κωστα κατ αρχην η ελευθερια . Ειναι κενή περιεχομενου εννοια.
Ποτε δεν υπάρχει σκέτη. Παντα βρισκεται σε συναφεια με κατι αλλο.
Υπαρχει η ελευθερια ΑΠΟ. Δηλαδή φευγω απο κατι που με κρατά δεσμιο (απο την τουρκοκρατια, απο τους γονεις κλπ)
Μετα η ελευθερια ΝΑ (κανω κατι): συνδεεται με την δυνατοτητα, ικανοτητα κλπ (η ελευθερια μετακινησης: για ενα αστεγο σημανει πρακτικά την ελευθερια του να κοιμαται κατω απο γεφυρες)
Δευτερον η εννοια της Βουλησης. Η βουληση συχνά συγχεεται με την επιθυμια. Ομως η βουληση (το θελω ) ερχεται συχνά σε πληρη συγκρουση με το ΕΠΙΘΥΜΩ.
Παραδειγμα : ΘΕΛΩ να αδυνατισω ( βουληση)
ΕΠΙΘΥΜΩ να φαω σουβλάκι.
Θελω να ειμαι ηρεμος ευγενικός κλπ .. Αλλά επιθυμώ να ΤΟΝ πλακώσω στο ξυλο κλπ.
Τωρα αν δχτουμε οτι η βουληση ετεροκαθορζεται παραβλέπομε κατι θεμελιωδες : οτι η ιδια η Βουληση ειναι Αιτημα (ελευθεριας ) και οχι κατι δεδομενο ..
Η ελευθερια της βουλησης δεν ειναι παρα το αιτημα (η ελπίδα ) να μπορω να βουλομαι ελευθερα δηλαδή να Γίνω Ελευθερος.
Και επειδή ως αιτημα ποτε δεν ολοκληρωνεται αλλα …παραμένει εν κινησει ..η ελευθερια της βουλησης δεν Ειναι ..αλλά Υπαρχει .. ως ελπιδα , ως η διαλεκτική της ελπιδας ελευθεριας.
Τριτον. Σε επιπεδο ατομικής καθημερινης συμπεριφοράς . Ωραιο το παραδειγμα της Κ. Βασιλακου με τον γειτονα που σε ενοχλει κλπ.
Εδω να θυμισω Κωστα οτι παντα εχουμε πολλές επιλογες. Παντα δηλαδή εχουμε μια ελευθερία εν δυναμει .. Συνηθως ομως - ειτε λόγω παιδειας – (η ελλειψης της) ειτε λόγω ..ψυχικου βρασμου (η εγκλωβισμου σε ψυχαναγκασμους , εμμονες), ειτε λόγω ..ντι εν ει , κλπ ) Νομιζουμε οτι εχουμε μόνο δυο: :Δραση -αντιδραση.
Στο συγκεκριμενο π.χ αν ο γειτονας με ενοχλει – η αν καποιος με προσβαλει ..αντιδρω :
Ειτε τον προσβαλλω , χτυπώ , ειτε υποχωρώ κλπ ..
Ομως αυτες οι ..αντιδρασεις ειναι κατακορυφες , ενστικτωδεις και φυσικά δεν χαρακτηριζονται απο .. ελεθερια της βουλησης.
Η ελευθερια της βουλησης στο συγκεκριμμένο παραδειγμα του γειτονα συνισταται στη Δυνατοτητα που εχω :
Α) Να μη σκεφτω μονο με ΕΙΤΕ -ΕΙΤΕ (ΕΙΤΕ ΔΕΡΝΩ ΕΙΤΕ ΥΠΟΧΩΡΩ) αλλά και με την Λογική του ΚΑΙ … (και αντιδρω με χιλιους τροπους στην προκληση ΚΑΙ υποχωρώ δινοντας στον αλλον την δυνατοτητα να ..διατηρησει την ..αξιοπρεπεια του ΚΑΙ να προχωρησω σε μια τριτη δημιουργική συνθεση λύση (παιδαγωγική ) και απειρα αλλα.
Β) Να μην εμπλακώ πληρως συναισθηματιά στην συγκεκριμένη διαμαχη, να θυμαμαι δηλαδή οτι αυτη ειναι μονο μια απο απειρες παρομοιες προκλησεις που αντιμετωπιζουμε καθημρινά και οτι μπορει να κερδισω η χασω την συγκεκριμμένη μαχη αλλά υπάρχουν αλλες απειρες πολλαπλές προκλήσεις…
Τωρα .. ποιο ειναι το εδαφος πάνω στο οποιο χτιζεται η ελευθερια της Βουλησης; (η οποια θυμιζω οτι ειναι ενα διαρκές εν δυναμει. και ποτε ενα σκετο ειναι;)
Το εδαφος ειναι η γνωση οτι χτιζουμε πανω σε ενα κενό.
Ένα δακτυλίδι ειναι κατ αρχήν ενα μηδεν. Γυρω απο το μηδεν -που εμεις σχηματοποιουμε - δημιουργειται το δαχτυλίδι .
Ο ανθρωπος ξεχωριζει απο τα υπολοιπα οντα γιατι εχει συνειδηση του μηδενός που το περιμένει. Την συνειδηση οτι θα πεθάνει. Ο θανατος δεν ειναι κατι που μας περιμένει στο .. τερμα. Δεν ειναι το τελος μιας ιστοριας. Ειναι κατι που καραδοκει διαρκώς αποκατω …. Ανα πάσα στιγμή.
Τωρα - οπως ειπα και πιο πάνω - ο θανατος ειναι ..το Πραγματικό. Ποτε δεν θα μπορεσουμε να το συμβολοποιησουμε. Το απωθουμε. Δεν το αντεχουμε . Ξερουμε οτι θα συμβει αλλά … το ασυνειδητο μας δεν το αντεχει . Στο ασυνειδητο ΔΕΝ υφισταται χρονος . Το ονειρο - η βασιλική Οδος του ασυνειδητου - ειναι μια αφηγηση με εικονες ..Ε ! το μόνο που ΔΕΝ μπορουμε να ΑΦΗΓΗΘΟΥΜΕ ΜΕ ΕΙΚΟΝΕΣ ειναι το..μηδεν. Δεν απεικονιζεται ..
Ερχονται ομως στιγμές που το μηδεν το νιωθουμε , το διαισθανομαστε..(εστω ως τρομο , ως δεος).
Αυτή η στιγμή του τρομου ειναι και η πηγη της .. Ελευθεριας της Βουλησης. Ειναι η στιγμή που αντιλαμβανομαστε την πηγη της Υπαρξης μας:.
Σημερα που ως … κοινωνια ή ..εθνος η οτι τελος παντων ειμαστε, αντιλαμβανομαστε το ..μηδεν (των ηγετων μας και ημων των ιδιων ) ειμαστε – με εναν σχεδον πενθιμο τροπο ..ελευθεροι (να βουλομεθα η και να μην ).
Κώστα, ευχαριστώ για το ενδιαφέρον σου.
ευχαριστω κωστα(τελικά ..τα καταφερα να μπώ στο Ενετ ..ανεκτησα τον κωδικο μου)
Για το ίδιο θέμα στη συζήτηση στο μπλογκ του Papoylis ερώτησα τον αγαπητό Αναγνώστη Αθηναίο τι σημαίνει η ρήση «ελευθερία είναι η γνώση της αναγκαιότητας» - η οποία αποδίδεται στον Μαρξ αλλά σύμφωνα με διόρθωση της Μπερναντίνας προέρχεται από τον Σπινόζα – και έλαβα την εξής απάντηση που θεωρώ επίσης χρήσιμη για την συζήτηση που άνοιξε η Καίτη στους Διαλόγους. Και την παραθέτω με συνημμένη νέα απάντηση του Νοσφεράτου.
1. Αναγνώστης ο αθηναίος says:
09/11/2011 στις 11:34 μμ
Χαίρεσθε και αγαλλιάσθε!!
Κώστα η ρήση αποδίδεται στον Μαρξ και όσοι ..παρεπιδημήσαμε στο χώρο την ακούγαμε και χρησιμιοποιούσαμε συχνά.
Επειδή μόλις γύρισα δεν προλαβαίνω να δω τα ..μεταδεδομένα μου, αλλά αν γουγλίσεις κάτι σε “θειος ισίδωρος καλύβα ψηλα στο βουνο επικουρος” θα βρεις κάποιο κείμενο που αναλύουν το θέμα της επικούρειας προσέγγισης με ..γλαφυρό τρόπο (αν θυμάμαι καλά θα δεις και τον ….Ιστολόγο μας).
Φυσικά επειδή ..παρεπιδημείς (ή ..ούσες, αδιάφορο) και συ προφανώς γνωρίζεις (καλύτερα από μένα πιθανώς) ότι το θέμα της διαπραγμάτευσης της ελευθερίας από τον Μαρξ έχει επηρεαστεί από την …εντρύφησή του στον Επίκουρο, μιας και ήταν το θέμα της διπλωματικής του και άλλωστε τον θεωρούσε διαλλεκτικό.
Στο κέιμενο της κας Βασιλάκου παρατήρησα ότι χρησιμοποιεί τη κλασσική μέθοδο αποδόμησης της τελεολογικής θεώρησης για την ελευθερία επιλογής (θρησκεία, ιδεαλισμός κλπ).
Έτσι πρακτικά οδηγείται στη δια της ατόπου απαγωγής στο ότι η ελευθερία βούλησης είναι άτοπο.
Είναι λογικό διότι αν θεωρήσουμε ότι δεν υπάρχει η φύση και ο άνθρωπος ως κάτι απέξω που την χρησιμοποιεί σύμφωνα με κάποιο σχέδιο (δώρο του Θεού ή κάτι τέτοιο) , αλλά ότι αποτελεί μέρος του φυσικού κόσμου και αυτός.
Τότε η θεολογική αντίληψη για την ελευθερία είναι φενάκη.
Επιπροσθέτως δεν μπορεί το σώμα να διαχωρίζεται από το πνεύμα (νόηση), παρά μόνο να λειτουργούν ως όλον.
Αυτό είναι κάτι ευρύτερο από την προσέγγιση του διαλεχτικού υλισμού (μαρξισμός) που βέβαια ..εμπεριέχεται.
Κατάλαβα ότι τα παραδείγματα που χρησιμοποιεί καταλήγουν σε αυτό.
Από κει και πέρα μπαίνει το θέμα του τι σημαίνει ελευθερία (και όχι ελευθερία επιλογής, παρά μόνον ως μέρος).
Αν είμαστε συνεπείς με τα παραπάνω θα δούμε ότι η στοιχειώδης υλιστική προσέγγιση (αναπόσπαστο σώματος – νόησης) θα προϋπέθετε την κατανόηση των αιτιών που εξηγούν τα γύρω μας και άρα τη γνώση της αναγκαιότητας.
Αυτή είναι , κατά τη γνώμη μου και η ειδοποπιός διαφορά με την αντίληψη περί κισμέτ, εργαλειακής αντίληψης για τη νομοτέλεια κλπ κλπ.
Έτσι , όντως ελευθερία είναι η γνώση της; αναγκαιότητας. Με μια έννοια ελευθερία είναι η δυνατότητα υπερίσχυσης της λογικής απέναντι στα πάθη και τα συνεπαγόμενά τους.
Και επίσης νοείται μόνο ..πακέτο με τη χαράκαι την ελπίδα, την προσδοκία δηλαδή ότι η δύναμη να αντιλαμβανόμαστε , να κατανούμε και να ορίζουμε τα γύρω μας είναι ..μπροστά μας.
Εδώ θα διαφωνήσω σε κάποια σημεία με το Νοσφεράτο , στα περί θανάτου (για το λόγο που ανέφερα)
Ένα δεύτερο θέμα είναι οι πολλές εκφράσεις του εαυτού μας (και δυνητικά και πρακτικά).
Για να μην μακρυγορώ και κουράζω , εδώ είναι πολύ χρήσιμη η όλη συζήτηση περί ψυχαναγκασμών και γενικά ορίων και εμποδίων στην ανθρώπινη συμπεριφορά.
Ένα απλό σχήμα είναι ότι άμα προσεγγίζουμε το Έρωτα ..εγκεφαλικά ή/και (καμιά φορά πάνε μαζί αυτά) την Πολιτική με τις ..αισθήσεις δύσκολο νάμαστε ελεύθεροι άνθρωποι
Κλείνω ενθυμούμενος μια ταινία “εποχής” που δεν θυμάμαι τον τίτλο, αλλά εν πάσει περιπτώσει 2 έμπειροι εραστές βάζουν στοίχημα να αποπλανήσουν (ο ένας και η μία) δύσκολες περιπτώσεις και η έμπειρη λέει σε μια νεαρά που είχε αναλάβει να την μυήσει για κάποιον νεαρό που της άρεσε “αυτός είναι διανοούμενος, μην περιμένεις και πολλά”
2. νοσφερατος says:
10/11/2011 στις 12:08 πμ
"Έτσι , όντως, ελευθερία είναι η γνώση της αναγκαιότητας. Με μια έννοια ελευθερία είναι η δυνατότητα υπερίσχυσης της λογικής απέναντι στα πάθη και τα συνεπαγόμενά τους.
Και επίσης νοείται μόνο ..πακέτο με τη χαρά και την ελπίδα, την προσδοκία δηλαδή ότι η δύναμη να αντιλαμβανόμαστε , να κατανούμε και να ορίζουμε τα γύρω μας είναι ..μπροστά μας.
Εδώ θα διαφωνήσω σε κάποια σημεία με το Νοσφεράτο , στα περί θανάτου (για το λόγο που ανέφερα)"
————————————-
Σοφέ, φαντασου μια πετρα που την πεταμε ψηλά. και φυσικά….. καποτε θα πέσει
1.η
στην πρωτη περιπτωση …Η ..πετρα αποκτα ξαφνικα συνειδηση: -Πω Πω .! Ειμαι ..Ελευθερη.. Εγω Αποφασιζω.!εχω την ελευθερη βουληση να πεταξω. Και.πεφτει.
2η. Γνωριζω την ..αναγΚαιοτητα. Υποτασσω τα παθη μου στη λογική. Γνωριζω τις κινητηριες δυναμεις της..ιστοριας . Καποιο χερι με πεταξε.Οπου ναναι πεφτω . Ειμαι ελευθερη..
—————————————–
πες μου τωρα ποια σε ποια απο τις δυο περιπτωσεις η πετρα ειναι πιο ελευθερη
(φυσικά ειναι ψευδοδιλημμα )
3. νοσφερατος says:
10/11/2011 στις 12:38 πμ
Και ειναι ψευδοδιλημμα γιατι η πορεια της ..πετρας ειναι προδιαγραμμένη. Η πετρα θα πεσει και- αν ειναι ..ευθραυστη- θα γινει-ουτως η αλλως -χιλια κομματια.
και στην πρωτη περιπτωση (-που πιστευει οτι εχει ..ελευθερια βουλησης- ..και στη δευτερη -που εχει γνωση της αναγκαιοτητας και ελευθερια χαρη σε αυτη τη γνωση- ”
η πραγματική ελευθερία για την πετρα θα ηταν να χρησιμοποιουσε την γνωση της ..αναγκαιοτητας για να ..τροποποιησει την ..αναγκαιότητα κάνοντας την ..δυνατοτητα…ενδεχομενικοτητα.: να αλλάξει πορεια , να κανει ..γκέλ η να ..αιωρειται.
Αυτο στην περιπτωση της πετρας θα λεγοταν : Θαυμα.
Στην περιπτωση του ανθρώπου θα Λεγοταν : Υπαρξη.
Δείτε και την άποψη του Νίκου Δήμου στο ίδιο θέμα:
http://www.ndimou.gr/articledisplay.asp?time_id=606&cat_id=50
Ωραίο το άρθρο-ομιλία του Ν.Δήμου. Με την ευκαιρία, δείτε κι αυτό:
http://costas-sci.blogspot.com/2011/11/blog-post_6411.html
Ακόμα και η θεωρία του χάους σαστίζει μπροστά σ' αυτό το δύστροπο φιλοσοφικό πρόβλημα!
Κώστα, είναι πολύ ενδιαφέροντα αυτά που μας αποκαλύπτει η σύγχρονη επιστήμη. Κι ακόμα είμαστε στην αρχή. Με την ευκαιρία να πω ότι παρακολούθησα κάποτε ένα ντοκιμαντέρ στην τηλεόραση που αναφερόταν σε σχετικές έρευνες. Με διάφορα πειράματα διαπιστώθηκε ότι η απόφαση πρώτα λαμβάνεται από τον εγκέφαλο και μετά περνά στη συνείδησή μας ( μιλάμε για χρονικό διάστημα ελάχιστο, υποδιαίρεση του δευτερολέπτου).
Αγαπητή Καίτη (ας μου επιτραπεί ο ενικός μετά το αρχικό "κα Βασιλάκου"...),
Δεν είχα προσέξει αυτό το σχόλιο. Ο ερευνητής στον οποίο κατά πάσα πιθανότητα αναφερόταν το ντοκιμαντέρ λεγόταν Benjamin Libet. Δύο λήμματα στη Wikipedia είναι τα:
http://en.wikipedia.org/wiki/Benjamin_Libet
και
http://en.wikipedia.org/wiki/Neuroscience_of_free_will
Για όποιον ενδιαφέρεται για περισσότερα και τα αγγλικά του αντέχουν προτείνω το βιβλίο:
Does Consciousness Cause Behaviour?, Edited by Susan Pockett et al. Εκδόσεις MIT Press. Το είχα βρει στον Ελευθερουδάκη σε ανύποπτο χρόνο πριν 2-3 χρόνια.
Με εκτίμηση
Ogion
Καίτη,
πράγματι σε μία ακραία ντετερμηνιστική κατάσταση, η βούληση της πλειοψηφίας μπορεί να προεξοφληθεί αλλά όχι η βούληση των εξαιρέσεων. Εκεί παίζεται όλο το παιχνίδι. Σε μία αίθουσα που γίνεται σεισμός πράγματι το 99% θα συμπεριφερθεί με τον ίδιο τρόπο, αλλά ο ένας που θα έχει το θάρρος και το μυαλό να δώσει μία διέξοδο για τους άλλους, είναι αυτός που δίνει αξία στην ελευθερία της βούλησης.
Επίσης οι περισσότερες καταστάσεις δεν είναι τόσο πιεστικές όσο η ακραία κατάσταση που περιέγραψες. Στις πιο συνηθισμένες καταστάσεις, υπάρχουν πολλές επιλογές, και το κάθε άτομο θα επιλέξει όχι μόνο με βάση τις ικανότητές του, αλλά και με βάση την προσωπικότητά του. Η έννοια της ελεύθερης βούλησης βασίζεται στην αδυναμία προεξόφλησής της, όχι στην πλειοψηφία αλλά σε ατομικό επίπεδο. Η αδυναμία προεξόφλησης είναι στην ιδρυτική διακήρυξη της ελεύθερης βούλησης!
Για τις γάτες που λες, θα κάνουν ακριβώς αυτό που λες. Όμως η μία που θα καταφέρει να φτάσει στο ψάρι και θα δείξει το δρόμο και στις άλλες, είναι αυτή που θα δώσει αξία στην βούληση.
Λες ότι η συμπεριφορά της είναι προβλέψιμη μέσα σε ένα πλαίσιο. Εδώ όμως, κατά τη γνώμη μου υπάρχει ένα υπερβατικό θέμα. Η ίδιες οι γάτες και τα γονίδιά τους, δεν μπορούν να δουν το 'πλαίσιο'. Ως προς τη γάτα η μόνη σωτηρία της, είναι η ελεύθερη βούληση που θα οδηγήσει την ίδια ή κάποια άλλη να κάνει τη διαφορά και να πιάσει το ψάρι. Το γονίδιο της γάτας δεν έχει και δεν μπορεί να έχει γνώση των ορίων του. Ψαρεύει στο σκοτάδι.
Τα όρια τα βλέπεις εσύ που έχεις πιο πολύ μυαλό από όλες τις γάτες και άρα έχεις εξελικτικό πλεονέκτημα. Όμως ακριβώς όπως και με τις γάτες, εσύ δεν μπορείς να προσδιορίσεις τα δικά σου όρια και ως εκ τούτου, η ελεύθερη βούληση είναι η μόνη επιλογή σου. Αντίθετα, εάν για φιλοσοφικούς λόγους κάποιος θεωρήσει ότι γνωρίζει τα όριά του, τότε αυτό (το σφάλμα) αναιρεί την έννοια της ελεύθερης βούλησης και οδηγεί στο μηδενισμό.
Να κάνω μία τελευταία διευκρίνηση, όταν λέω ότι δεν γνωρίζει κανείς τα όριά του, αυτό δεν είναι απολύτως περιεκτικό. Δηλαδή, ξέρω ότι δεν μπορώ να πηδήξω 30 μέτρα εις μήκος. Όμως δεν ξέρω αν μπορώ να φτάσω στον Άρη, δεν ξέρω αν μπορώ να περπατήσω τη γη 20 φορές. Ξέρω ότι δεν μπορώ να σηκώσω μια νταλίκα με τα χέρια. Αλλά δεν ξέρω αν μπορώ να βρω ένα τρόπο να τη σηκώσω με άλλα διαθέσιμα μέσα.
Με άλλα λόγια ο κόσμος γύρω μας είναι ένας συνδυασμός γνωστών και άγνωστων περιορισμών και ελευθερίας να κινηθούμε ανάμεσα σε αυτούς. Η ελευθερία συνδέεται άμεσα με την έννοια της ευκαιρίας και της χαοτικής δομής του κόσμου. Σε ένα απόλυτα δομημένο ντετερμινιστικό κόσμο, η ελευθερία δεν θα είχε κανένα νόημα. Ευτυχώς, δεν έχουμε φτάσει εκεί.
Βέβαια, η χαοτικότητα, η αβεβαιότητα και το ρίσκο που είναι συνδεδεμένα με την ελευθερία, φέρνουν την αστάθεια, το φόβο της αποτυχίας και τον πόνο.
jboy, αυτός ο ένας στους εκατό που θα έχει το μυαλό και το θάρρος να δώσει μια διέξοδο στο πρόβλημα α)δεν θα έχει άλλη επιλογή από το να σωθεί ο ίδιος και να σώσει τους άλλους, εννοώ δεν θα καθήσει να σκεφτεί αν πρέπει ή όχι να αντιδράσει, θα αντιδράσει ενστικτωδώς. β)Θα χρησιμοποιήσει το μυαλό του, τις γνώσεις του, τις ικανότητές του, τη φαντασία του για να βρει λύση. Η λύση βρίσκεται κάπου κρυμμένη από τους πολλούς, αλλά υπάρχει, δεν θα τη δημιουργήσει ο ένας, υπάρχει ήδη, είναι δεδομένη. Ο ένας λόγω εξαιρετικών ικανοτήτων (προσωπικότητα)θα την ανακαλύψει, δεν θα την εφεύρει. Με άλλα λόγια οι δυνατότητες είναι δεδομένες και όλοι κινούμαστε μέσα σε συγκεκριμένα πλαίσια.
Όταν κάτι νέο εμφανίζεται στον κόσμο, πχ το αυτοκίνητο, αυτό δεν οφείλεται στην ελεύθερη βούλησή μας αλλά στην ικανότητά μας να χρησιμοποιούμε επ' ωφελεία μας τους φυσικούς νόμους. Το ότι δεν γνωρίζει ο άνθρωπος τα όριά του, δεν σημαίνει ότι έχει ελεύθερη βούληση. Ο άνθρωπος υπακούει στην εξέλιξή του, δεν τη δημιουργεί. Η εξέλιξη είναι πέρα από τις δυνατότητές του.
Όσο χαοτική δομή κι αν έχει ο κόσμος, είναι φανερό ότι συγκρατείται σε κάποιο σχήμα, έχει δηλαδή όρια. Μέσα σ' αυτά τα όρια θα κινηθεί η σκέψη μας και η βούλησή μας.
Η διαφορά μας από τα ζώα, όπως επισημαίνεις κι εσύ, είναι ότι αυτά μεν αγνοούν το πλαίσιο, ενώ εμείς το γνωρίζουμε.
Καίτη,
η διαφορά μας είναι στο ότι εγώ το βλέπω από κάτω προς τα πάνω, ενώ εσύ το παρουσιάζεις από πάνω προς τα κάτω. Και εδώ είναι το υπερβατικό θέμα που ανέφερα προηγουμένως. Εμείς ως υποκειμενικοί παρατηρητές είμαστε αγκιστρωμένοι στο σύστημα αναφοράς που βλέπει τα πράγματα από κάτω προς τα πάνω. Δηλαδή ξέρουμε ότι προερχόμαστε από μία αρχική γονιδιακή σούπα και επίσης ξέρουμε ότι οδεύουμε στο εξελικτικό όχημα προς το άγνωστο. Ο προορισμός δεν μπορεί να προεξοφληθεί. Και ο προορισμός εξαρτάται καίρια από την ελεύθερη βούληση.
Φυσικά εφόσον, ας πούμε, κάποιος εφεύρει κάτι, αυτό είναι συμβατό με τους νόμους του σύμπαντος, και άρα ήταν κάπου αποθηκευμένο στην πληροφοριακή δεξαμενή του Όλου. Όμως το Όλον είναι η απόλυτη αλήθεια. Είναι ένα άπειρο που δεν είναι προσβάσιμο από το υποκείμενο, πέραν από το μικρό κομμάτι που έχει είδη εξερευνήσει. Εφόσον λοιπόν η πληροφορία του Όλου δεν είναι διαθέσιμη στο υποκείμενο, αυτή δεν μπορεί να χρησιμοποιηθεί για να βγει οποιοδήποτε συμπέρασμα για τη φύση του υποκειμένου.
Στην ουσία το να χρησιμοποιεί κανείς την γνώση ότι γενικώς υπάρχει ένα Όλον για να βγάλει οποιοδήποτε συμπέρασμα για το ποιόν της ύπαρξης, είναι ένα υπερβατικό παράδοξο. Γιατί συγχέεται η γενική γνώση του ότι 'υπάρχει Όλον΄ με την [αδύνατη] γνώση του 'τι περιέχει το Όλον'.
Τέλος, η διαφορά μας από τα ζώα είναι ότι ενώ τα ζώα δεν γνωρίζουν ότι υπάρχει πλαίσιο, εμείς, όπως λες, γνωρίζουμε ότι υπάρχει, ΑΛΛΑ πέραν της γνώσης ότι υπάρχει το πλαίσιο γενικώς, δεν γνωρίζουμε το περιεχόμενό του. Και δεν μπορούμε να το γνωρίζουμε εξ ορισμού. Γιατί το υποσύνολο δεν μπορεί να ταυτιστεί με το υπερσύνολο. Με άλλα λόγια το πλαίσιο ΠΑΝΤΑ υπερβαίνει το υποκείμενο.
Νομίζω ότι αυτή η τελευταία λεπτομέρεια στη διατύπωση συμπυκνώνει τη διαφορά μεταξύ μας.
jboy,ξεκινώ από την τελευταία σου παρατήρηση ότι το πλαίσιο υπερβαίνει πάντα το υποκείμενο. Δεν διαφωνώ καθόλου, αλλά το γεγονός ότι δεν γνωρίζουμε ακριβώς το πλαίσιο, δεν σημαίνει ότι αυτό είναι χωρίς όρια.
Μέσα στο συγκεκριμένο πλαίσιο υπήρχε η δυνατότητα του ανθρώπου να φτιάξει μηχανές που θα πετούν στον αέρα, αλλά φυσικά το αγνοούσαμε αυτό μέχρι το 19ο αιώνα. Ότι ο άνθρωπος όμως θα έφτιαχνε κάποια στιγμή αεροπλάνα, ήταν προδιαγεγραμμένο και άσχετο με την ελεύθερη βούλησή του. Η βούλησή του (όχι η ελεύθερη)τον ωθούσε να βρει τρόπο να πετάξει. Προχώρησε λοιπόν προς αυτή την κατεύθυνση και επομένως δεν επέλεξε τίποτα. Θα ήταν ελεύθερη η βούλησή του, αν είχε τη δυνατότητα να επιλέξει μεταξύ της επιθυμίας του να φτιάξει αεροπλάνα και να πετάει και της επιθυμίας του να μη φτιάξει αεροπλάνα και να μην πετάει. Τέτοιο ζήτημα δεν ετέθη. Γι αυτόν ακριβώς το λόγο η ατομική βόμβα έγινε πραγματικότητα. Παρά τους δισταγμούς ορισμένων επιστημόνων για τις καταστροφικές της συνέπειες, δεν υπήρχε ποτέ περίπτωση να μην την κατασκευάσουν. Από όσο ξέρω καμιά ανακάλυψη ή εφεύρεση, όσο επικίνδυνη και να ήταν, δεν έμεινε στα σχέδια. Ο δρόμος που βαδίζουμε είναι (θα έλεγα με κίνδυνο να παρεξηγηθώ) προκαθορισμένος.
Πού βγάζει αυτός ο δρόμος, (ο προορισμός που λες εσύ) δεν εξαρτάται από την ελεύθερη βούλησή μας. Ο άνθρωπος είναι "καταδικασμένος" να φτιάχνει πολιτισμό και να εξελίσσεται (ή και να αυτοκαταστρέφεται άλλες φορές), χωρίς να έχει τη δυνατότητα να επιλέξει την πορεία του. Ακολουθεί αυτό που του υποδεικνύει ο εγκέφαλός του, ο δε εγκέφαλός του λειτουργεί ανεξάρτητα από τη συνείδησή του.
Στην ευκταία περίπτωση που ο δρόμος είναι ανοιχτός και δεν σταματά κάπου απότομα (οπότε θα έχουμε πισωγύρισμα), ο άνθρωπος θα συνεχίσει να διερευνά το Όλον και είναι άγνωστο (για μας τους τωρινούς) μέχρι πού θα φτάσει. Αγνοεί βέβαια το μεγαλύτερο μέρος του περιεχομένου του Όλου, αλλά έχει την ορμή να το κατακτήσει. Είναι μια ορμή έμφυτη που δεν υπόκειται στην πολυτέλεια της ελεύθερης επιλογής.
Καίτη,
το πλαίσιο έχει όρια και άπειρα. Να για παράδειγμα, εάν σε ρωτήσω πόση είναι η μέγιστη απόσταση που μπορεί να διανύσει ο άνθρωπος, η απάντηση είναι έως και άπειρη. Δεν μιλάω για ένα άτομο, αλλά για το σύνολο των ανθρώπων. Αν πάρουμε πχ ως παράδειγμα ένα διαστημόπλοιο με επιβάτες που αναπαράγονται, αυτοί θεωρητικά, μαζί με τους απογόνους τους, μπορούν να φτάσουν όσο μακριά θέλουν, χωρίς όριο.
Με άλλα λόγια, δεν βλέπω γιατί η ύπαρξη ορίων ακυρώνει την ελεύθερη βούληση.
Πριν το αναπτύξω περισσότερο όμως, θα ήθελα να αντιστρέψω το ερώτημα.
Μπορείς να μου πεις ένα νοητικό παράδειγμα όπου κατά την γνώμη σου, η βούληση θα ήταν ελεύθερη; Δηλαδή, ας πούμε, μια ιστορική εξέλιξη ή μία ατομική δράση που κατά τη γνώμη σου θα αποδείκνυε ότι η βούληση είναι ελεύθερη...
jboy, όχι, δεν μπορώ να σου δώσω κανένα παράδειγμα, γιατί αν υπήρχε μια τέτοια δυνατότητα, σίγουρα θα την είχαμε αξιοποιήσει. Κάνε τον κόπο και διάβασε αυτό εδώ:
http://ketivasilakou.blogspot.com/2011/11/blog-post_11.html#more
Μόνο αυτή την απάντηση έχω να σου δώσω.
Καίτη,
Διάβασα την ιστορία και είναι πολύ παραστατικά και όμορφα γραμμένη.
Από τα συμφραζόμενα νομίζω ότι καταλαβαίνω πώς ορίζεις την ελεύθερη βούληση. Ως τη δυνατότητα να αποφασίζουμε να αναιρέσουμε οποιοδήποτε φραγμό προκειμένου να πραγματοποιήσουμε τις επιθυμίες μας.
Όμως αυτό το επιχείρημα έχει ένα κυκλικό σφάλμα κατά τη γνώμη μου. Ότι οι επιθυμίες μας είναι ΠΡΟΙΟΝ των φραγμών μας. Εάν αναιρούσαμε τους φραγμούς, δεν θα είχαμε επιθυμίες. Με άλλα λόγια, το να φανταζόμαστε ότι στεκόμαστε υπεράνω της φυσικής μας υπόστασης και βλέπουμε τις φυσικές μας ιδιότητες ως φραγμούς στο "πραγματικό" μας εγώ, είναι ένα υπερβατικό σφάλμα. Ποτέ δεν μπορούμε να σταθούμε "υπεράνω" της φυσικής μας ύπαρξης. Είναι μία ψευδαίσθηση που έχει ταλανίσει τους ανθρώπους από την αρχή της ιστορίας. Έννοια της "ψυχής" που διαχωρίζεται από το σώμα για παράδειγμα έχει την ρίζα της στο ίδιο κυκλικό σφάλμα.
Εγώ προτιμώ να βλέπω τις φυσικές μας ιδιότητες ως ζωοποιούς μοχλούς που ενσαρκώνουν την υπόστασή μας και όχι ως φραγμούς που την περιορίζουν. Στο βαθμό που δεν μπορούμε να γνωρίζουμε τα όρια των δυνατοτήτων μας, ατομικά και συλλογικά, η ελεύθερη βούληση ΣΤΕΚΕΤΑΙ.
jboy, να προσθέσω σ'αυτό που λες ότι διατυπώνω στο εν λόγω κείμενο (δηλαδή τη "δυνατότητα να αποφασίζουμε να αναιρέσουμε οποιοδήποτε φραγμό προκειμένου να πραγματοποιήσουμε τις επιθυμίες μας")πως αυτή η δυνατότητα αποδεικνύεται ανύπαρκτη, γιατί (συμφωνώ μαζί σου) οι επιθυμίες μας είναι προϊόν των φραγμών μας και αν αναιρούσαμε τους φραγμούς μας, δεν θα είχαμε επιθυμίες. Αυτό εννοώ με τη φράση: "Αν και δεν ήξερε πώς να βγει από τον εαυτό του και πού να πάει χωρίς αυτόν". Συμφωνώ μαζί σου ή μάλλον εσύ συμφωνείς μαζί μου, αγαπητέ jboy: Ποτέ δεν μπορούμε να σταθούμε υπεράνω της φυσικής μας ύπαρξης, γιατί δεν ξέρουμε τίποτε άλλο εκτός από τη φυσική μας ύπαρξη.
Ή μάλλον ξέρουμε κάτι τοσοδά ελάχιστο: Ότι ποτέ δεν θα μπορέσουμε να σταθούμε υπεράνω της φυσικής μας ύπαρξης.
Καίτη, άρα να υποθέσω ότι συμφωνούμε ότι το να ορίζουμε την ελεύθερη βούληση, ως τη δυνατότητα να αναιρούμε αυθαίρετα όποιο φραγμό θέλουμε, οδηγεί σε άτοπο. Ίσως όμως αυτό να σημαίνει, ότι ο ορισμός που δίνεις είναι κακός, και όχι ότι δεν υπάρχει ελεύθερη βούληση.
Οπότε απάντησε μου σε παρακαλώ στο εξής. Θεωρείς την (υποθετική)δυνατότητα να αποφασίζουμε τις ενέργειές μας, ανάμεσα στους φυσικούς φραγμούς, με τρόπο που δεν μπορεί να προεξοφληθεί, ως ελεύθερη βούληση;
Προς το παρόν ας μην αποφανθούμε εάν υπάρχουν αποφάσεις που δεν μπορούν να προεξοφληθούν. Ας υποθέσουμε ότι υπάρχουν.
jboy, πιστεύω ότι αυτό που λέμε ελεύθερη βούληση είναι η δυνατότητα να επιλέγουμε ποιες ενέργειες θα ακολουθήσουμε ευρισκόμενοι πάντα μέσα στα φυσικά μας όρια (φραγμοί). Το είδος και ο αριθμός αυτών των ενεργειών περιορίζονται από τα φυσικά μας όρια, άρα έχουμε τη δυνατότητα να τις προεξοφλήσουμε. Κι αν δεν την έχουμε εμείς αυτή τη δυνατότητα, την έχει ένας ηλεκτρονικός υπολογιστής που μπορεί να κάνει πιο πολύπλοκους συνδυασμούς.
Τώρα, γιατί εγώ θα επιλέξω αυτή την ενέργεια κι εσύ μιαν άλλη, εξαρτάται από παράγοντες που τους λέμε αστάθμητους, γιατί το μυαλό μας δεν μπορεί να συλλάβει όλους τους δυνατούς συνδυασμούς ενεργειών που προκύπτουν από την πολύπλοκη προσωπικότητα του καθενός.
Καιτη χαιρομαι που συγκληνουμε στο οτι ελευθερη βουληση σημαινει το να μπορει το υποκειμενο να λαμβανει αποφασεις αναμεσα στους φραγμους που δινητικα δεν μπορουν αν προεξοφληθουν. Παρεπιπτοντως εχω την αισθηση οτι ο ορισμος που δινεις στο πολυ ομορφο κειμενο που με παρεπεμψες, ειναι διαφορετικος. Νομιζω οτι θα πρεπει να σκεφτεις γιατι σε καποιες εκφανσεις βλεπεις την ελευθερη βουληση ως αποδραση απο τη φυση μας.
Ως προς την δυνατοτητα προεξοφλησης των αποφασεων μας με ενα υπολογιστη, νομιζω οτι αυτο ειναι το κρισημο σημειο που κρινει το αν τελικα η ελευθερη βουληση 'υπαρχει'. Πιστευω οτι οι αποφασεις δεν μπορουν να προεξοφληθουν σε πολλα επιπεδα:
1. Η ιδια η φυση μας εξοπλησε με εγκεφαλο γιατι η ιδια, μεσω εκατομυριων χρονων εξελλιξης απεφανθει οτι δεν μπορει να προεξοφλησει ντετερμηνιστικα το αποτελεσμα της νοητικης διαδικασιας.
2. Για να μπορει ενας υπολογιστης να προεξοφλησει μια αποφαση μας δεν αρκει να γνωριζει το μηχανισμο του εγκεφαλου μας, αλλα και τις εξωτερικες αυνθηκες που ωθουν τον εγκεφαλο να παρει την αποφαση.Ομως αυτες ειναι θεωρητικα και πρακτικα απειρες. Αρα ο υπολογιστης θα αποτυχει.
3. Ο εγκεφαλος στηριζεται σε νευρωνικα σηματα που λειτουργουν σε κβαντικο επιπεδο. με αλλα λογια ο κβαντικος θορυβος προσδιδει ενα βαθμο τυχαιοτητας στις αποφασεις. Αρα ακομα και αν ολοι οι ντετερμινιστικοι παραγοντες ειχαν προεξοφληθει, η κβαντικη τυχαιοτητα θα χαλαγε τη σουπα.
4. Πολλες απο τις διεργασιες που συμβαιβουν μεσα και εξω απο το σωμα μας, ειναι χαωτικες. Ο υπολογιστης δεν μπορει να προβλεψει ουτε αυτες.
5. Το γεγονος οτι υπαρχει οριο στην ταχυτητα μεταδοσης της πλειροφοριας (ταχυτητα του φωτος) σημαινει οτι καποιες πληροφοριες που ειναι χωροχρονικα στην περιοχη του εγκεφαλου του παρατηρητη ειναι εξω απο τον οριζοντα γεγονοτων του υπολογιστη. Αρα ο υπολογιστης, θα αποτυχει να επεξεργαστη εγκαιρως αυτες τις πληροφοριες, οσο γρηγορος και να ειναι. Αρα θα αποτυχει να κανει προβλεψη.
Συνοψιζοντας, θεωρω οτι η δηλωση σου οτι ενας υπολογιστης μπορει να προβλεψει ντετερμηνιστικα τις απφασεις μας, απεχει απ την πραγματικοτητα. Για τον λογο αυτο, ο μεγαλυτερος υπολογιστης που υπαρχει μεσα στα γονιδια ολων των μορφων ζωης, εκρινε οτι δεν μπορει να προεξοφλησει την εξελλιξη και γι αυτο μας εφοδιασε με τη δυνατοτητα να λαμβανουμε τις δικες μας ανεξαρτητες αποφασεις.
jboy, εφόσον δεχόμαστε πως υπάρχουν φραγμοί, πρέπει να δεχτούμε ότι η ελευθερία των επιλογών μας είναι εντός των φραγμών, άρα περιορισμένη. Μπορούμε να επιλέξουμε ανάμεσα σε εκατό χιλιάδες δυνατότητες, όμως αυτές είναι, δεν έχει άλλες. Η ελευθερία μας να επιλέγουμε δεν είναι άπειρη. Μια ελευθερία όμως περιορισμένη δεν ξέρω πόσο ελευθερία λογαριάζεται. Και όταν καταλήγουμε να επιλέξουμε μία δυνατότητα από τις εκατό χιλιάδες, αυτό πάλι οφείλεται στον ψυχισμό του καθενός, στην ευφυΐα του, στις ιδιαιτερότητές του κλπ (τα έχουμε ξαναπεί αυτά).
Ο ορισμός που δίνω στο κείμενό μου που διάβασες μπορεί να είναι διαφορετικός, αλλά το συγκεκριμένο κείμενο έχει λογοτεχνικές αξιώσεις. (Λογοτεχνική αδεία, όπως λέμε, μπορούμε να γράφουμε, χωρίς την ανάγκη να αποδείξουμε τίποτα). Πάντως το γεγονός ότι εκείνος ο άνθρωπος ήθελε να βγει "αποκεί μέσα" (απόδραση από τη φύση μας), η συγκεκριμένη αυτή επιθυμία του μοιάζει να είναι ελεύθερη βούληση. Μεγάλο θέμα νομίζω, πώς να το αναπτύξουμε εδώ πέρα σε λίγες γραμμές.
Για τον ηλεκτρονικό υπολογιστή, τι να σου πω, εσύ γνωρίζεις περισσότερα από μένα, δεν ξέρω, δεν απαντώ.
Όμως πώς είσαι σίγουρος ότι η φύση απεφάνθη πως δεν μπορεί να προεξοφλήσει ντετερμινιστικά το αποτέλεσμα της νοητικής διαδικασίας; Μήπως εννοείς ότι η εξέλιξη μέσω μεταλλάξεων είναι τυχαίο γεγονός ή αποτέλεσμα κάποιου λάθους και άρα είναι άγνωστο από πριν προς τα πού πάει η ζωή; Αν εννοείς κάτι τέτοιο, δεν θα διαφωνήσω. Όμως κάθε επιτυχής μετάλλαξη βλέπουμε ότι αμέσως οργανώνεται και προσαρμόζεται στο περιβάλλον. Το τυχαίο δηλαδή για να είναι βιώσιμο πρέπει να υπακούσει στους φυσικούς νόμους. Αλλά πάμε μου φαίνεται πολύ μακριά τη συζήτηση.
Καίτη, το θέμα που άνοιξες είναι τεράστιο.
Να αναφερθώ μόνο επιγραμματικά σε 2-3 σημεία:
1) Ο υπολογιστής που αναφέρεις, που έχει την ικανότητα να προεξοφλήσει τις αποφάσεις είναι ένα ανάλογο του θεού. Αυτός μόνο μπορεί να λάβει υπόψιν του άπειρους παράγοντες και να προεξοφλήσει τα πάντα. Κανένας φυσικός μηχανισμός δεν μπορεί να το κάνει αυτό. Γι αυτό πιστεύω ότι πίσω από την θέση σου, κρύβεται ένα υπερβατικό άλμα.
2) Είναι λάθος η θέση ότι εφόσον δρούμε κάτω από περιορισμούς, οι δυνατές αποφάσεις είναι περιορισμένες. Ο συνδυασμός αποφάσεων και πιθανών εξωτερικών συνθηκών μπορεί να είναι άπειρος. Γι αυτό άλλωστε έχουμε νοημοσύνη. Για να αντιμετωπίζουμε τις άγνωστες καταστάσεις. Κατά τη γνώμη μου η βούληση πρέπει να ιδωθεί ως αλληλεπίδραση του εγκεφάλου με τα εξωτερικά ενδεχόμενα, ο αριθμός αυτών των αλληλεπιδράσεων δεν μπορεί να προσδιορισθεί.
3) Ως προς την εξέλιξη των μεταλλάξεων, φυσικά και είναι τυχαίο γεγονός και σίγουρα η εξέλιξη δεν ξέρει που πηγαίνει. Αν ήξερε, δεν θα χρειαζόταν να υπάρχει. Θα ήταν ένα στημένο παιχνίδι.
Καίτη, το ότι κάτι υπακούει στους φυσικούς νόμους δε σημαίνει ότι είναι πεπερασμένο. Πόσο μακρυά μπορεί να πάει ένα διαστημόπλοιο που προωθείται με ενέργεια που αντλεί από το περιβάλλον του; Η απάντηση είναι, όσο μακρυά θέλει μέχρι να βαρεθούν ένα εκατομμύριο γενεές ανθρώπων.
Το οποίο γεννά το επόμενο ερώτημα: Γιατί πρέπει οι επιλογές για ένα ζήτημα να είναι άπειρες, ώστε να είναι η βούληση ελεύθερη; Ακόμα και δύο μόνο να είναι οι επιλογές, εάν η απόφαση δεν μπορεί να προεξοφληθεί, η βούληση μπορεί να θεωρηθεί ελεύθερη.
Τέλος, το σημαντικότερο σημείο είναι ίσως να δούμε την ελεύθερη βούληση ως ένα εξελικτικό εργαλείο. Δηλαδή ως ένα εργαλείο που μας έδωσε η φύση για να υποβοηθήσουμε την ίδια την εξελικτική διαδικασία. Ως τέτοιο είναι φανερό ότι μπορεί να προεξοφληθεί όσο η ίδια η εξελικτική διαδικασία-αλλιώς δεν θα ήταν εξελικτικό εργαλείο.
Πάντως φαίνεται ότι έχουμε αρχίσει να εξαντλούμε το θέμα. Ίσως πρέπει να συμφωνήσουμε ότι διαφωνούμε!
jboy, το διαστημόπλοιο θα έφτανε κάποτε στα όρια του Σύμπαντος και εκεί θα σταματούσε. Αλλά έχεις δίκιο. Συμφωνούμε ότι διαφωνούμε. Ο διάλογος πάντως είχε ενδιαφέρον. Σε ευχαριστώ.
ας φανταστουμε ενα κοσμο με απολυτη ελευθερια βουλησης δισεκατομμυριων ανθρωπινων οντων . Αυτος ο κοσμος θα ηταν προς στγμήν ενας χαοτικος κοσμος. (Αυτη η στιγμή βεβαια ,θα μπορουσε να διαρκει αιωνες.) Ακολουθως ομως οι απολυτα ελευθερες βουλήσεις θα αντιλαμβανονταν-στο πετσι τους- οτι -ακριβώς γιαυτο - καμμια τους δεν ειναι ΚΑΘΟΛΟΥ ελευθερη . Την στιγμή αυτη αναδυεται ο Λεβιαθαν.
Νοσφεράτε, εφτά δισεκατομμύρια ελεύθερες βουλήσεις, ναι, αυτός είναι ο Λεβιάθαν.
Καίτη όπως σου είπα εξαρχής το άρθρο σου είναι πολύ καλό γιατί καταπιάνεται με απλό και πρακτικό τρόπο με ένα βασικό πρόβλημα που έχει απασχολήσει την φιλοσοφία, σχετικά δηλαδή με το κατά πόσο ο άνθρωπος ορίζει ή μπορεί να ορίσει ελεύθερα και συνειδητά τη ζωή του.
Μολονότι συμφωνώ μαζί σου ότι ο κανόνας είναι οι άνθρωποι να μην βούλονται ελεύθερα αλλά να υποτάσσονται σε εξωτερικούς περιορισμούς και κανόνες (φύση, κοινωνία) ή εσωτερικές επιθυμίες και πάθη (ασυνείδητο), εντούτοις διαφωνώ με το γενικό συμπέρασμα ότι «είμαστε έρμαια και υποχείρια άλλων παραγόντων και άλλων δυνάμεων» και πως: «Όλα τελικά εξαρτώνται από αφανείς δυνάμεις που δρουν στο εσωτερικό μας, χωρίς να ενημερώνουν τη συνείδησή μας. Η συνείδησή μας μοιάζει με μαριονέτα που χοροπηδά στη σκηνή και δίνει παραστάσεις, ενώ στα παρασκήνια κάποιος αόρατος άλλος κινεί τα νήματά της και τη βάζει να κάνει το ένα και το άλλο.»
Θεωρώ, δηλαδή, ότι ο απόλυτος ντετερμινισμός τον οποίο απηχούν αυτά τα αποσπάσματα και ο τίτλος του άρθρου σου φθάνει στα όρια της μοιρολατρίας και της παθητικής αποδοχής και παράδοσης στο στάτους κβο και τις υποτιθέμενες νομοτέλειες του.
Βεβαίως, συμφωνούμε ότι η βούληση των ανθρώπων όχι μόνον σημαδεύεται από τραυματικές εμπειρίες και βιώματα ιδιαίτερα της παιδικής ηλικίας, αλλά επίσης χαλιναγωγείται και χειραγωγείται από την συστηματική πλύση εγκεφάλου του εκπαιδευτικού συστήματος, των ΜΜΕ και της εξουσίας κάθε μορφής.
Εντούτοις θεωρώ ότι σε αρκετούς ανθρώπους, σε ορισμένες χρονικές στιγμές ή και ιστορικές περιόδους και κάτω από συγκεκριμένες συνθήκες και προϋποθέσεις, η συνείδηση εμφανίζει σκιρτήματα αφύπνισης και εξεγείρεται αναζητώντας νέα μονοπάτια ελεύθερης σκέψης, βούλησης και δράσης.
Απορρίπτω δηλαδή την άποψη πως επειδή πίσω από κάθε γεγονός και πράξη υπάρχουν αιτιώδεις σχέσεις και συγκεκριμένα αίτια, η ανθρώπινη συνείδηση δεν είναι σε θέση να σταθμίσει τα δεδομένα που της σερβίρουν ή κάθε φορά αντιλαμβάνεται και να επιλέξει, με συνέπεια να λειτουργεί.. σαν μηχανή.
Το πόσο ελεύθερα θα επιλέξει εξαρτάται από τα πόσο αληθή και επαρκή είναι κάθε φορά τα δεδομένα που διαθέτει και από την προσπάθεια να τα συλλέξει, να τα ταιριάξει με την εμπειρία και πραγματικότητα και να τα κατανοήσει. Όπως επίσης εξαρτάται από την αντιμετώπιση των λαθών που αναπόφευκτα θα κάνει στην πορεία, ώστε να ωριμάσει και να αναπτυχθεί περισσότερο προς την κατεύθυνση της ελευθερίας.
Πολύ ορθά επισημάνθηκε πως η ελευθερία από μόνη της δεν έχει νόημα και μόνον σχετικά μπορεί να ορισθεί (Νοσφεράτος) δεδομένων των εξωτερικών αλλά και εσωτερικών περιορισμών. Όμως, η κατανόηση των συναφειών και αλληλεπιδράσεων μεταξύ των διαφόρων παραγόντων που επενεργούν στην ζωή μας (σχέσεις αιτίου-αποτελέσματος) μας επιτρέπει να επιδράσουμε με τη σειρά μας θετικά πάνω τους. Αυτό εννοούσαν ο Σπινόζα μαζί με τον Μαρξ αργότερα όταν δεχόντουσαν πως «ελευθερία είναι η γνώση της αναγκαιότητας» (Αναγνώστης).
Συνεπώς, η βούληση για ελευθερία μόνον δυναμικά μπορεί να γίνει αντιληπτή σαν προσπάθεια της συνείδησης να ικανοποιήσει τις πραγματικές ανθρώπινες - πέραν των βασικών - ανάγκες, αποκτώντας έλεγχο πάνω στα δρώμενα (προσωπικά, κοινωνικά), πάνω στην ίδια την ζωή.
Η ανακάλυψη του ασυνείδητου από τον Φρόιντ και την ψυχολογική επιστήμη δεν έγινε για να υποδειχθεί η χίμαιρα και η ματαιότητα της ελεύθερης βούλησης, αλλά για να σφυρηλατηθεί ένα μονοπάτι αυτογνωσίας προς την κατάκτησή της. Συνείδηση και ασυνείδητο βρίσκονται σε συνεχή σύγκρουση και ασταθή ισορροπία (δες την έκταση της ψυχικής ασθένειας που πλήττει τον σύγχρονο άνθρωπο).
Στην πάλη αυτή, η κατανόηση του ασυνειδήτου από την ψυχολογία και η θεραπευτική στήριξη της συνείδησης μέσα από την ατομική και συλλογική Πράξη – εφόσον συντελούνται – θέτουν παρακαταθήκες για τη διεύρυνση του πεδίου δράσης της ελεύθερης βούλησης.
Αδιάψευστος μάρτυρας η ιστορία του ανθρώπινου πολιτισμού, με την εξαίρεση του ύστερου καπιταλισμού όπου όλα πλέον διακυβεύονται, με πρώτη την ανθρώπινη επιβίωση.
Εν κατακλείδι, ειδικά στις ταραγμένες μέρες που μπαίνουμε όπου ο κόσμος ψάχνει να κατανοήσει τι συμβαίνει και γιατί, αναζητώντας λύσεις σε νέους ορίζοντες μακριά από τη πλανεμένη και ανώριμη συνείδηση του, είναι πιστεύω εντελώς ηττοπαθής και αποκαρδιωτική η παραίτηση από την ικανότητα της ανθρώπινης συνείδησης να απλώσει τον ζωτικό χώρο ελευθερίας της.
Και οφείλω να ομολογήσω ότι με εξέπληξε που διέκρινα στο κείμενο σου τόση απαισιοδοξία σχετικά με τις δυνατότητες του Ανθρώπου (συνειδήσεις-μαριονέτες), γιατί μέχρι τώρα εσύ ήσουν η υπέρμαχος του σύγχρονου πολιτισμού και της συνεχούς προόδου του, αντίθετα με τις δικές μου απαισιόδοξες επικρίσεις και προειδοιήσεις για τον κίνδυνο αναίρεσης όλης της μέχρι τώρα ιστορικής προόδου (για λόγους που δεν θα επαναλάβω εδώ).
Αλλά όπως ορθά επισήμανες, τα φαινόμενα συχνά απατούν..
Κώστα, το να αρνείται κανείς την ελευθερία της βούλησης δεν σημαίνει απαραίτητα μοιρολατρία και παραίτηση ούτε άρνηση του πολιτισμού και της συνεχούς πρόόδου του.
Ο άνθρωπος δεν επέλεξε να κάνει πολιτισμό. Θα ήταν αστείο να σκεφτούμε ότι ο πρωτόγονος άνθρωπος βρέθηκε ποτέ σε τέτοιο δίλημμα. Ο πρωτόγονος άνθρωπος υπάκουσε στις εντολές του εγκεφάλου του που του υποδείκνυε ότι με ένα ρόπαλο στο χέρι θα υπερτερούσε στο κυνήγι των θηραμάτων. Η εξέλιξη του εγκεφάλου μας δεν οφείλεται στην ελεύθερη βούλησή μας αλλά σε μια φυσική εξέλιξη (μπορεί και παρεκτροπή, μπορεί και λάθος)που μας οδήγησε να φτιάξουμε πολιτισμό. Ο πολιτισμός αυτός φαίνεται ανοιχτός και με πολλές δυνατότητες, αλλά δεν είναι άναρχος, ακολουθεί μια συγκεκριμένη πορεία και αν μελετήσουμε Ιστορία θα το δούμε καθαρά. Φαίνεται ότι η εξέλιξη είναι μονόδρομος, ο άνθρωπος περνά από το ένα στάδιο στο άλλο με τον ίδιο τρόπο σε όλους τους πολιτισμούς.
Ποιος είπε ότι η συνείδηση είναι ναρκωμένη και δεν αφυπνίζεται; Μα και μόνο το γεγονός ότι συζητούμε εδώ για ένα τέτοιο θέμα, δείχνει ότι η συνείδηση μπορεί να αποκαλύψει πράγματα και, όπως λες κι εσύ, να σταθμίσει τα δεδομένα και να επιλέξει. Αυτό ακριβώς υποστηρίζω κι εγώ. Η αυτογνωσία δεν χρειάζεται την ελεύθερη βούληση για να υπάρξει. Και δεν πρόκειται εδώ για ηττοπάθεια ή απαισιοδοξία. Αντίθετα πρόκειται για ένα εντυπωσιακό ξεδίπλωμα του πολιτισμού που μας αφήνει άφωνους. Μας περιμένουν ασφαλώς εκπλήξεις. Και αυτό έχει πολύ ενδιαφέρον.
Ειλικρινά δεν μπορώ να σε καταλάβω Καίτη. Λες πως ο άνθρωπος δεν επέλεξε να κάνει πολιτισμό αλλά πως υπάκουσε στις εντολές του εγκεφάλου του. Εμφανίζεις δηλαδή τον εγκέφαλο σαν κάτι έξω ή υπεράνω του ανθρώπου ή αν θες ανεξάρτητο του υπόλοιπου σώματός του.
Και συνεχίζεις λέγοντας πως "Η εξέλιξη του εγκεφάλου μας δεν οφείλεται στην ελεύθερη βούλησή μας αλλά σε μια φυσική εξέλιξη (μπορεί και παρεκτροπή, μπορεί και λάθος)που μας οδήγησε να φτιάξουμε πολιτισμό."
Εδώ εμφανίζεις την ελεύθερη βούληση σαν κάτι έξω και ανεξάρτητο από τον εγκέφαλο. Προϊόν της φυσικής εξέλιξης ασφαλώς και ήταν ο εγκέφαλος όπως βεβαίως ήταν και ο άνθρωπος συνολικά. Την παρεκτροπή και το λάθος που τα είδες όμως ; Στην μοναδικότητά του ; Μα το κάθε είδος έχει κάτι μοναδικό. Υπήρχε κάποιο Σχέδιο από το οποίο να έγινε παρεκτροπή και τίνος ήταν άραγε αυτό ;
Ο ανθρώπινος εγκέφαλος αναπτύχθηκε στον διάβα εκατοντάδων χιλιάδων ετών μαζί με το υπόλοιπο ανθρώπινο σώμα και τον τρόπο λειτουργίας του σε σχέση με το περιβάλλον και τις αλλαγές του περιβάλλοντος αυτού. Αυτές οι εξελικτικές διαδικασίες δεν ξεκόβονται. Για να κατέβει ο άνθρωπος από τα δέντρα και ακόμη περισσότερο για να περπατήσει στα δύο του πόδια και να τελειοποιήσει το μοναδικό εργαλείο του χεριού πέρασε πάρα πολύς 'χρόνος' στη διάρκεια του οποίου η εξέλιξη των οργάνων και η μάχη επιβίωσης στο εχθρικό περιβάλλον εξελίσσανε και τον εγκέφαλο σε μία συνεχή αλληλεπίδραση. Ο άνθρωπος δεν αποτέλεσε κάποιο λάθος ή εκτροπή. Με τη βοήθεια της τύχης και των περιστάσεων κατόρθωσε να επιβιώσει παρότι υστερούσε σε όλα τα άλλα φυσικά μέτωπα επειδή υποχρεώθηκε και κατάφερε να αναπτύξει τις εγκεφαλικές του λειτουργίες. Το βασικό του μειονέκτημα - η φυσική αδυναμία - τον υποχρέωσε να αναπτύξει τις νοητικές του λειτουργίες στην Πράξη της επιβίωσης παρατηρώντας, δοκιμάζοντας και πειραματιζόμενος με τις διάφορες καταστάσεις που κάθε φορά αντιμετώπιζε. Ακόμη και οι χημικές διεργασίες του εγκεφάλου δεν είναι ξεκομμένες από τους φυσικούς παράγοντες που τις πυροδοτούν.
Συνεπώς, ο άνθρωπος με τη βοήθεια της τύχης (περιβαλλοντικές αλλαγές) μπόρεσε να αντιμετωπίσει την γύμνια και αδυναμία του να επιβιώσει διαφορετικά, καταφεύγοντας στην κοινωνική οργάνωση (ομάδες, φυλές) και την ανάπτυξη του πολιτισμού (τεχνικού και πνευματικού). Από τις απαρχές ο πρωτόγονος άνθρωπος έπρεπε κάθε φορά να επιλέξει βήμα προς βήμα τι θα έκανε για την διασφάλιση της επιβίωσης του με τα δύο αυτά μέσα στα οποία συνδετικός κρίκος υπήρξε η επικοινωνία (γλώσσα) και ο καταμερισμός εργασίας με την εξοικονόμηση της.
Το δίλημμα για τον πρωτόγονο άνθρωπο δεν ήταν αν θα κάνει πολιτισμό, αλλά το πως θα επιβιώσει αντισταθμίζοντας τη φυσική του αδυναμία. Ο πολιτισμός ήταν η απάντηση στο δίλημμα αυτό. Έτσι, εξελίχτηκε ο εγκέφαλος και η συνείδηση του. Στην πράξη, με καθημερινές επιλογές και παράλληλα με την ανάπτυξη του πολιτισμού. Δεν εξελίχτηκε πρώτα ο εγκέφαλος και μετά άρχισε να δίνει οδηγίες στον άνθρωπο για το πως θα κάνει πολιτισμό.
Άναρχος ο πολιτισμός δεν είναι εξ ορισμού, καθώς προϋποθέτει κανόνες, τάξη και ηθικές αρχές. Βάρβαρος όμως μπορεί να είναι στον βαθμό που εξακολουθεί να κινείται με βασικό άξονα την επιβίωση. Αυτό είναι, εξάλλου, και το δράμα του σημερινού πολιτισμού, που αν και έχει αναπτύξει την τεχνολογία σε απίστευτο βαθμό, εξακολουθεί να εξωθεί τον μεγάλο όγκο των μελών του στο όριο της επιβίωσης.
Τώρα για το ποια πορεία ακολουθεί ο πολιτισμός πολύ θα ήθελα να ακούσω την γνώμη σου Καίτη. Τι μας δείχνει άραγε η ιστορία ; Εδώ με ενδιαφέρει η απάντηση σου. Γιατί όσο εύκολο είναι να βλέπουμε εκ των υστέρων πίσω μας και να διακρίνουμε τις αιτιώδεις σχέσεις, άλλο τόσο δύσκολο είναι να προβλέψουμε τα μελλούμενα και την εξέλιξη του πολιτισμού σαν να ήταν ένα τρένο που τρέχει πάνω στις ράγες προς κάποιο συγκεκριμένο σταθμό και ανεξάρτητα από την ελεύθερη ή μη βούληση των ανθρώπων.
Τέλος, για την ναρκωμένη συνείδηση μίλησα και εγώ και εσύ. Σχετικά εγώ όταν αναφέρομαι στον κατά διαστήματα κυρίαρχο κοινωνικό κομφορμισμό και την άκριτη αποδοχή της κυρίαρχης ιδεολογίας. Απόλυτα εσύ όταν μιλάς για ανθρώπους-έρμαια και μαριονέτες τα νήματα των οποίων κινούν δυνάμεις εξωτερικές στην συνείδηση και την ελεύθερη βούληση τους.
Κώστα, αυτό που είσαι, δεν ορίζεται από το χέρι σου ή από το πόδι σου, ορίζεται από τον τρόπο που λειτουργεί ο εγκέφαλός σου. Χωρίς εγκέφαλο δεν μπορεί να υπάρξει κανείς ούτε να έχει προσωπικότητα, να είναι δηλαδή αυτό που είναι. Χωρίς χέρι ή χωρίς πόδι μπορεί να υπάρξει και η προσωπικότητά του παραμένει η ίδια. Το σώμα υπακούει στον εγκέφαλο, χωρίς αυτόν δεν μπορεί να κάνει σχεδόν τίποτα, είναι σχεδόν νεκρό.
Δεν εμφανίζω καμιά ελεύθερη βούληση ανεξάρτητη από τον εγκέφαλο, διότι δεν πιστεύω στην ελεύθερη βούληση. Επίσης δεν έχω ιδέα αν η εξέξιξη του εγκεφάλου οφείλεται σε λάθος ή παρεκτροπή της φύσης, δεν υποστηρίζω κάτι τέτοιο, αλλά μπορώ να το θέτω ως ερώτημα. Ούτε φυσικά αναφέρθηκα σε κανένα υπερβατικό Σχέδιο, γιατί αν υπάρχει κάτι τέτοιο κι εμείς ξεφύγαμε από αυτό, τότε βρίσκω το θέμα πολύ ενδιαφέρον για ένα μυθιστόρημα επιστημονικής φαντασίας.
Λοιπόν, ο πρωτόγονος άνθρωπος βρίσκει ένα χοντρό ξύλο στο δρόμο του και το παίρνει στο χέρι.Πρώτα το πήρε και μετά ο εγκέφαλός του έδωσε την εντολή να το πάρει; Βρίσκεται αντιμέτωπος με ένα αντίπαλο ή με ένα επικίνδυνο ζώο. Πρώτα τον χτυπά με το ρόπαλο και μετά ο εγκέφαλός του δίνει την εντολή να τον χτυπήσει;
Επειδή οι απαντήσεις είναι αυτονόητες, συνεχίζω: Ο πρωτόγονος αποχτά εμπειρίες, οι οποίες καταγράφονται στο μυαλό του. Το μυαλό του μπορεί να συνδυάζει αυτές τις εμπειρίες και να παίρνει αποφάσεις κρίσιμες. Αν οι αποφάσεις αυτές δεν είναι σωστές, ο πρωτόγονος μπορεί να πεινάσει, να τραυματιστεί ή να χάσει και τη ζωή του. Η αποτυχία καταγράφεται κι αυτή στο μυαλό ως εμπειρία με σκοπό να μην επαναληφθεί. Επομένως έχουμε εδώ: δοκιμή, αποτυχία ή επιτυχία, εμπειρία, καταγραφή. Το ίδιο ισχύει και για τα ζώα. Δεν πρόκειται για ελεύθερη επιλογή, αλλά για δοκιμές που γίνονται και που η επιτυχία ή αποτυχία τους θα καθορίσουν τη μετέπειτα συμπεριφορά. Η διαφορά από τα ζώα είναι ότι ο άνθρωπος, δηλαδή ο εγκέφαλός του, με βάση τις εμπειρίες που έχει αποθηκεύσει, αρχίζει να επινοεί. Αυτό είναι το σημείο μηδέν της εκκίνησης του πολιτισμού, για το οποίο έχουμε πολλές θεωρίες και λίγες γνώσεις. Φυσικά ο άνθρωπος σε αυτό το στάδιο αγνοεί ότι έχει ανοίξει μια πόρτα που δεν πρόκειται να κλείσει ποτέ πια. Θα το συνειδητοποιήσει αργότερα, όταν θα διαπιστώσει ότι πλέον διαφέρει πολύ από τα ζώα που ζουν εκτός των οικισμών και των πόλεών του.
Ποια πορεία ακολουθεί ο πολιτισμός; Μπορεί κανείς να μιλήσει γι αυτό με βεβαιότητα, χωρίς να γελοιοποιηθεί; Αυτό που ξέρουμε είναι μόνο ποια πορεία έχει ακολουθήσει ως τώρα. Νομαδική ζωή, αγροτική ζωή, σχηματισμός οικισμών, συνένωση οικισμών, μικρά κράτη, μεγαλύτερα κράτη, ομοσπονδίες κρατών.
Περίοδος του λίθου, του χαλκού, του σιδήρου, του ατόμου.
Προφορική παράδοση, γραπτός λόγος, τυπογραφία, διαδίκτυο.
Μυθολογία, χρονογραφία, ιστορία.
Φόνος εθιμικού δικαίου, θανατική εκτέλεση, κατάργηση της θανατικής ποινής. Και ούτω καθεξής.
Αν υποθέσουμε ότι ο εγκέφαλός μας συνεχίζει να εξελίσσεται, τότε ο πολιτισμός θα συνεχίσει κι αυτός να εξελίσσεται. Κι αν η εξέλιξη δεν αλλάξει κατεύθυνση, τότε ο άνθρωπος θα γίνεται όλο και πιο ανεχτικός, πιο δίκαιος και πιο ευαίσθητος προς τους άλλους ανθρώπους και προς τα άλλα πλάσματα της φύσης. Και φυσικά οι επιστήμες και ο τεχνολογικός πολιτισμός θα έχουν μια θεαματική εξέλιξη.
"Αφού ο πρωτόγονος άνθρωπος ανακάλυψε πως - κατά λέξη - ήταν στο χέρι του να βελτιώσει την τύχη του πάνω στην γη με εργασία, δεν μπορούσε να του είναι αδιάφορο αν ένας άλλος εργαζόταν μαζί του ή ενάντια του" (Σίγκμουντ Φρόιντ, 'Ο Πολιτισμός Πηγή Δυστυχίας' σ. 34, εκδόσεις Επίκουρος).
Νομίζω το απόσπασμα αυτό είναι διαφωτιστικό για τον ρόλο του χεριού και κατ' επέκταση της εργασίας στην ανάπτυξη του εγκεφάλου, της νόησης μέσω και της κοινωνικότητας.
Οι σχέσεις του νου και των υπολοίπων οργάνων του σώματος (ιδιαίτερα των χεριών και της γλώσσας) είναι αμφίδρομες και φαίνεται μέχρι τις μέρες μας με τα προσθετικά χέρια και όργανα (μηχανές) που έχει αναπτύξει ο άνθρωπος. Όπως δεν υπάρχει ακέφαλο σώμα, άλλο τόσο δεν μπορεί να υπάρξει ασώματη κεφαλή (μόνο στα σκίτσα του Αρκά).
Νομίζω ότι σφάλλεις Καίτη όταν λες πως χωρίς χέρια ή πόδια η προσωπικότητα του ανθρώπου μένει ίδια και απαράλλαχτη. Όλη η ζωή του ανθρώπου αλλάζει και το τραύμα πρέπει να επηρεάζει δραστικά την προσωπικότητα.
Στα απλοϊκά παραδείγματα που παραθέτεις ξεχνάς δύο πράγματα. Πρώτο πως πριν δώσει την εντολή ο νους στο χέρι να σηκώσει το ξύλο, ήταν το μάτι πρώτο που ειδοποίησε τον νου για την ύπαρξη του ξύλου. Δεύτερο πως η εντολή αντιμετώπισης του εχθρού που δίνει ο νους - και της οποίας πάλι έχουν προηγηθεί τα σήματα συναγερμού των αισθήσεων της όρασης, της ακοής, της όσφρησης - είναι η ίδια που δίνει ο νους σε όλα τα ζώα. Βασίζεται δηλαδή στα ένστικτα (αυτοσυντήρησης) που αυτομάτως διεγείρονται και κινητοποιούν με βάση και τη καταγεγραμμένη εμπειρία.
Το σημείο εκκίνησης του πολιτισμού δεν ξεκινά με την επινόηση/σύνθεση αλλά με την παρατήρηση/ανάλυση των δεδομένων και της εμπειρίας.
Όμως η βασικότερη διαφωνία που έχουμε μάλλον Καίτη εντοπίζεται στη τελευταία παράγραφο του σχολίου σου όπου συνδέεις την προοδευτική εξέλιξη του πολιτισμού με αυτή του εγκεφάλου. Παρότι τη συζήτηση αυτή την έχουμε ξανακάνει εκτενώς σε προηγούμενα ποστ θα ήθελα να σε ρωτήσω δύο πράγματα. Στις μέρες μας τι ενδείξεις έχεις για την ανάπτυξη του ανθρώπινου εγκεφάλου και την προοδευτική εξέλιξη του πολιτισμού ; Και τι είδους καλύτερος κόσμος θα είναι αυτός όπου θα συνεχίζει να απουσιάζει η ελεύθερη βούληση ;
Κώστα, επειδή ένας μεγάλος επιστήμονας ή στοχαστής είπε κάποτε κάτι, αυτό δεν γίνεται αυτομάτως θέσφατο. Η Ιστορία αποδεικνύει ότι και οι μεγάλοι άνθρωποι λένε καμιά φορά ανοησίες. Αυτό ως εισαγωγή, γιατί παρατηρώ ότι πολλοί φίλοι εδώ επικαλούνται τους στοχαστές που συμπαθούν και παραθέτουν τα τσιτάτα τους ως ακλόνητες αλήθειες.
Αυτό που σου ανέφερα (είσαι ό,τι είναι ο εγκέφαλός σου και όχι το χέρι σου) δεν ανατρέπεται από αυτά που μου λες.
Το μάτι και γενικά τα αισθητήρια όργανα θα δώσουν την πληροφορία στον εγκέφαλο και αυτός θα δώσει αμέσως μετά την εντολή. Αυτός θα συνδυάσει τις πιθανότητες επιτυχίας ή αποτυχίας και θα αποφασίσει, αν πρέπει να το βάλουμε στα πόδια για να σωθούμε ή αν αξίζει τον κόπο να σταθούμε και να αντιμετωπίσουμε τον κίνδυνο.
Χαίρομαι που δέχεσαι ότι όλη η προσωπικότητα του ανθρώπου επηρεάζεται από τη σωματική κατασκευή του. Πράγματι αυτός που θα γεννηθεί τυφλός, αναπτύσσει μια προσωπικότητα εν πολλοίς επηρεασμένη από την τυφλότητά του, όπως κι αυτός που θα χάσει το χέρι ή το πόδι του, θα δει την προσωπικότητά του να αλλοιώνεται σε κάποια σημεία. (Και αυτό φυσικά θα γίνει χωρίς την ελεύθερη βούλησή του).Η διαμόρφωση ή η αλλοίωση της προσωπικότητας θα λάβουν χώρα στον εγκέφαλό του. Αν η πληροφορία της αναπηρίας δεν φτάσει ποτέ εκεί (θεωρητικά μιλάμε τώρα), η προσωπικότητα θα παραμείνει αναλλοίωτη.
Η παρατήρηση και η ανάλυση των δεδομένων της εμπειρίας, αν μείνουν ανεκμετάλλευτες, δεν προσφέρουν τίποτα. Σε μια τέτοια περίπτωση ο άνθρωπος θα αντιδράσει όπως το ζώο. Η επινόηση είναι αυτή που θα μετακινήσει τον άνθρωπο από την κατάσταση του ζώου σε μια νέα καταστάση, αυτή που θα τον οδηγήσει τελικά στον πολιτισμό.
Στις μέρες μας παρατηρώ μια ραγδαία τεχνολογική ανάπτυξη και μια αντίστοιχη ανάπτυξη και των άλλων επιστημών, πράγμα που μπορώ να ερμηνεύσω ως γενικότερη εξέλιξη του ανθρώπου. Αν η αντίρρησή σου είναι η γνωστή (πόλεμοι, φτώχεια, καταπίεση των μαζών, άγριος καπιταλισμός κλπ, άρα καμιά εξέλιξη επί τα βελτίω), η απάντησή μου είναι επίσης γνωστή: Σέρνουμε μαζί μας ισχυρές επιβιώσεις του παρελθόντος, από τις οποίες δεν είναι εύκολο να απαλλαγούμε. Ο εγκέφαλός μας έχει αποθηκεύσει πολλή βία και μεγάλη επιθυμία για εξουσία. Εξάλλου δεν είμαστε άγγελοι.
Ο κόσμος πάντως ήταν χειρότερος, όταν φυλάκιζε το Γιάννη Αγιάννη, επειδή τον είχε τυφλώσει η πείνα και είχε κλέψει μια φρατζόλα ψωμί. Έπρεπε σύμφωνα με τη θεωρία της ελεύθερης βούλησης να επιλέξει να μην κλέψει, διότι η κλοπή είναι κάτι κακό. Σύμφωνα με τη θεωρία της μη ελεύθερης βούλησης, ο Γιάννης Αγιάννης θα έκλεβε οπωσδήποτε, γιατί αλλιώς θα πέθαινε από την πείνα. Επομένως, όσο περισσότερο κατανοούμε τον άνθρωπο, τα βαθύτερα κίνητρά του, τα περιορισμένα του όρια, την αδυναμία του πολλές φορές να ελέγξει τις πράξεις του, τόσο πιο ανθρώπινος θα γίνεται ο κόσμος μας.
Καίτη στο προτελευταίο σχόλιο σου έλεγες:
"Κώστα, αυτό που είσαι, δεν ορίζεται από το χέρι σου ή από το πόδι σου, ορίζεται από τον τρόπο που λειτουργεί ο εγκέφαλός σου. Χωρίς εγκέφαλο δεν μπορεί να υπάρξει κανείς ούτε να έχει προσωπικότητα, να είναι δηλαδή αυτό που είναι. Χωρίς χέρι ή χωρίς πόδι μπορεί να υπάρξει και η προσωπικότητά του παραμένει η ίδια. Το σώμα υπακούει στον εγκέφαλο, χωρίς αυτόν δεν μπορεί να κάνει σχεδόν τίποτα, είναι σχεδόν νεκρό."
Τι λες τώρα στο τελευταίο σου σχόλιο ;
"Χαίρομαι που δέχεσαι ότι όλη η προσωπικότητα του ανθρώπου επηρεάζεται από τη σωματική κατασκευή του. Πράγματι αυτός που θα γεννηθεί τυφλός, αναπτύσσει μια προσωπικότητα εν πολλοίς επηρεασμένη από την τυφλότητά του, όπως κι αυτός που θα χάσει το χέρι ή το πόδι του, θα δει την προσωπικότητά του να αλλοιώνεται σε κάποια σημεία."
Χαρά μου... να χαίρεσαι Καίτη. Αλλά να είμαστε ειλικρινείς όσον αφορά το γιατί.
Σου θυμίζω ότι στο συγκεκριμένο σημείο δεν συζητάγαμε για την ελεύθερη βούληση αλλά για τη σχέση εγκεφάλου και σώματος, όπου εσύ ισχυριζόσουν ότι ο εγκέφαλος είναι το Α και το Ω και πως αναπτύχθηκε ανεξάρτητα από το υπόλοιπο σώμα, ενώ εγώ πως η ανάπτυξη του ήταν παράλληλη με το υπόλοιπο ανθρώπινο σώμα από το οποίο και επηρεάστηκε σημαντικά (πχ χέρι-εργασία).
Στο παραπάνω πρώτο απόσπασμα του σχολίου σου σαφέστατα δηλώνεις πως η προσωπικότητα (δηλαδή ο εγκέφαλος όπου αυτή εδράζεται) δεν επηρεάζεται από την απώλεια ενός χεριού ή ενός ποδιού (βολική επιλογή γιατί υπάρχουν πολύ χειρότερα όπως το να χάσεις ένα πνευμόνι, μία καρδιά ή τα γεννητικά σου όργανα, λέμε τώρα).
Στο δεύτερο απόσπασμα, αλλάζεις ρότα και δέχεσαι πως η απώλεια μελών του σώματος προκαλεί αλλοιώσεις στην προσωπικότητα.
Αν πρέπει λοιπόν να χαίρεσαι δεν είναι επειδή εγώ δέχομαι "ότι όλη η προσωπικότητα του ανθρώπου επηρεάζεται από τη σωματική κατασκευή του" - αυτή ήταν εξαρχής η άποψη μου - αλλά επειδή εσύ αναγνώρισες την αλήθεια αυτή.
Και αυτό αποτελεί μία έμμεση παραδοχή ότι ο μεγάλος επιστήμονας Φροιντ που διέκρινε την αλληλεξάρτηση στην ανάπτυξη του ανθρώπινου εγκεφάλου με το σώμα (χέρι) του δεν είπε καμία απολύτως ανοησία. Θέσφατο και ακλόνητη αλήθεια ασφαλώς δεν αποτελεί το χωρίο που παρέθεσα, υποστηρικτικός ήταν ο ρόλος του σε μία άποψη που είχα προηγουμένως φροντίσει να αναπτύξω μοναχός μου (για να μην ξεχνιόμαστε δηλαδή).
Τα επισημαίνω αυτά γιατί μερικές φορές προχωράμε σε δονκιχωτικές αναμετρήσεις με τον υποτιθέμενο συνομιλητή μας έχοντας διαγράψει από το μνημονικό μας το τι ακριβώς είπε ο πραγματικός..
Για παράδειγμα, στην τελευταία παράγραφο του παραπάνω σου σχολίου αναφέρεσαι στην περίπτωση του Γιάννη Αγιάννη και απαντώντας σε μένα κοροϊδεύεις τη θεωρία της ελεύθερης βούλησης για το πως θα τον συμβούλευε να μην κλέψει.
Σε ρωτώ, λοιπόν, ευθέως: απ' όσα έχω εκτεταμένα γράψει μέχρι τώρα, θεωρείς ότι πιστεύω στην θεωρία της ελεύθερης βούλησης ; Μπορείς μήπως να εξηγήσεις τι λέει αυτή η θεωρία και να τη συγκρίνεις με όσα ισχυρίζομαι εδώ ;
Γνωρίζεις πόσος φτωχός κόσμος πεθαίνει από πείνα ή και από ντροπή για την εξαθλίωσή του χωρίς να κλέψει επειδή πείναγε ; Που πάει σε αυτές τις περιπτώσεις το απόλυτα ντετερμινιστικό 'οπωσδήποτε' ('οπωσδήποτε θα έκλεβε λόγω πείνας') που χρησιμοποιείς σαν εξήγηση ; Πως είναι δυνατόν ίδια εξωτερικά αίτια να οδηγούν σε διαφορετικές αντιδράσεις ; Μήπως, τελικά μας τα λες ανάποδα και ήταν η 'ελεύθερη βούληση' (όπως εγώ την εννοώ και όχι η κυρά θεωρία που παραπέμπεις) και όχι κάποιος τυφλός ντετερμινισμός ή απλώς το ένστικτο της αυτοσυντήρης που ώθησε τον Γιάννη Αγιάννη στην κλοπή ; Και το λέω αυτό γιατί όπως αποδείχθηκε στη συνέχεια της ιστορίας ο άνθρωπος αυτός είχε αναπτύξει μία ιδιαίτερα ισχυρή προσωπικότητα.
Τώρα για το αν ο κόσμος ήταν τότε χειρότερος επειδή φυλάκιζε για μία φρατζολα ψωμί, οφείλω να σου υπενθυμίσω πως στην πατρίδα μας έχουν καταγραφεί άπειρα περιστατικά όπου φτωχοί άνθρωποι χάνουν τα σπίτια τους επειδή δεν πλήρωσαν μία δόση ή ένα λογαριασμό και διώκονται ή φυλακίζονται για αστειότητες όταν όλοι οι μεγάλοι απατεώνες κυκλοφορούν ελεύθεροι εξαγοράζοντας τις αρχές.
Σήμερα, λοιπόν, είναι χειρότερα Καίτη. Γιατί όλα αυτά γίνονται κάτω από την μύτη του πλούτου, της αφθονίας και της υπέρμετρης εγκεφαλικής και τεχνολογικής ανάπτυξης που, όσο θαυμάζουμε από τη μία πλευρά, άλλο τόσο ξένη και καταστροφική είναι η χρήση που της γίνεται για τον ανθρώπινο πολιτισμό από την άλλη.
Κώστα, κάπου σε ένα προηγούμενο σχόλιό μου θα δεις ότι ήδη έχω αναφέρει πως η προσωπικότητά μας επηρεάζεται άμεσα από το χρόνο που γεννηθήκαμε, τον τόπο, τους γονείς που μας γέννησαν, το φύλο και τη φυλή μας και επίσης από τη μορφή μας. Όλα αυτά (καθώς και πολλά άλλα) συνιστούν τη μοίρα μας, γιατί, ενώ δεν τα επιλέξαμε, αυτά μας καθορίζουν αποφασιστικά. Αν γεννήθηκα πλούσιος ή φτωχός, άνδρας ή γυναίκα, λευκός ή μαύρος, στην Αμερική ή στην Αφρική, το 1980 ή το 1780, από γονείς που με αγαπούσαν ή με κακοποιούσαν, αρτιμελής ή παράλυτος, όλα αυτά θα διαμορφώσουν την προσωπικότητά μου, χωρίς να με ρωτήσουν. Η προσωπικότητά μου αυτή μπορεί να υποστεί και νέες αλλοιώσεις από ένα ατύχημα, πχ αν χάσω το χέρι μου. Δεν είναι το χέρι μου που θα αλλοιώσει τον προσωπικότητά μου, αλλά ο εγκέφαλός μου που θα λάβει τη σχετική πληροφορία.
Πουθενά δεν αναφέρω ότι ο εγκέφαλος αναπτύχθηκε ανεξάρτητα από το σώμα. Αναφέρω μόνο την εξέλιξη του εγκεφάλου, γιατί αυτό είναι το θέμα μας. Για την εξέλιξη του σώματός μας δεν μπορώ να πω πολλά, γιατί δεν είμαι ειδικός επιστήμονας. Πάντως εξέλιξη υπάρχει και εδώ, εφόσον πάψαμε να είμαστε μαλλιαροί, όπως οι πίθηκοι, και δεν περπατούμε πια στα τέσσερα.
Δεν αμφισβητώ το Φρόιντ, το σχολιό μου ήταν γενικότερο.
Ίδια εξωτερικά αίτια οδηγούν σε διαφορετικές αντιδράσεις, επειδή δεν είμαστε κλώνοι, δεν είμαστε ακριβή αντίγραφα ο ένας του άλλου. Ποια αντίδραση θα επιλέξει ο καθένας εξαρτάται από την προσωπικότητά του ( η οποία έχει σηματιστεί ερήμην της βούλησής του). Αυτή η προσωπικότητα θα τον οδηγήσει στη μια ή την άλλη αντίδραση. Η δε προσωπικότητα, όπως ξέρουμε, εδράζεται στον εγκέφαλο.
Κάτω από τη μύτη του πλούτου και της αφθονίας έχουν ζήσει όλοι οι φτωχοί μας πρόγονοι. Η διαφορά είναι ότι τότε οι φτωχοί δέχονταν αδιαμαρτύρητα τη μοίρα τους, ενώ σήμερα διαμαρτύρονται. Αυτό σημαίνει ότι βλέπουν την αδικία και θέλουν να τη διορθώσουν. Και φυσικά, όπως πιστεύεις κι εσύ και πολλοί φίλοι εδώ μέσα, θα τη διορθώσουν κάποια στιγμή.
Το να υποστηρίζεις πάντως ότι σήμερα ο κόσμος είναι χειρότερος από πριν, σημαίνει ότι δεν έχεις καλή γνώση του παρελθόντος. Δεν θα επιχειρηματολογήσω περισσότερο σ' αυτό το θέμα.
Παίρνω αφορμή το παραπάνω σου σχόλιο για να εκθέσω ακόμη μία φορά αναλυτικότερα τις απόψεις μου.
Πολλά απ’ όσα λες και ξαναλές Καίτη παραβιάζουν ανοιχτές θύρες. Από το πρώτο προσωπικό σχόλιο μου εδώ, αν είχες προσέξει, θα έβλεπες πως δεν θεωρώ την ελεύθερη βούληση σαν κάτι που πέφτει από τον ουρανό αλλά την αποδίδω σε συγκεκριμένες αιτίες και καθορισμούς που έχουν να κάνουν κυρίως με την αντίφαση μεταξύ των πραγματικών και ανικανοποίητων ατομικών αναγκών από τη μια και των κοινωνικών επιταγών και αδιέξοδων συνταγών από την άλλη.
Αυτή την αντίφαση τη ζει ο άνθρωπος από παιδί καθημερινά και προσπαθεί να την επιλύσει, καθώς με τη δοκιμασία της εμπειρίας του σβήνει αργά ή γρήγορα από το κεφάλι του κάθε εξόφθαλμα ανόητη και παράλογη ιδέα που μπορεί να του ‘δίδαξε’ η οικογένεια, το σχολείο ή η κοινωνία. Αυτές που δεν σβήνονται εύκολα είναι οι έξυπνα καμουφλαρισμένες – με την κοινή λογική συνήθως – ιδέες, αξίες, αρχές και προκαταλήψεις που αργότερα ως ενήλικας και κάτω από την πίεση των γεγονότων και της πραγματικότητας μπορεί να αμφισβητήσει θέτοντας ερωτήσεις, κάνοντας συγκρίσεις και αναζητώντας ή επινοώντας νέες λύσεις.
Σε όλους τους πρωτογενείς παράγοντες που ανέφερες παραπάνω ως καθοριστικούς της προσωπικότητας απουσιάζει η έννοια του βιώματος και της εμπειρίας που συνοδεύουν ως ζύμωση τον άνθρωπο σε όλη του τη ζωή συνεχίζοντας να συνδιαμορφώνουν την προσωπικότητα του. Το δυναμικό αυτό στοιχείο της εμπειρίας είναι που επιτρέπει στον άνθρωπο να βάζει σε λειτουργία τον εγκέφαλο, δηλαδή να τον κάνει να σκέπτεται. Βεβαίως έχεις δίκιο να λες πως οι τυχαίοι αυτοί παράγοντες που κληρονομεί κάθε άνθρωπος με τη γέννηση του τον καθορίζουν. Αυτοί αποτελούν τα αρχικά δεδομένα, αυτοί βάζουν ένα πλαίσιο εκκίνησης. Από εκεί και πέρα όμως επεμβαίνει η ζωντανή εμπειρία και αυτή έχει τον κυρίαρχο ρόλο στην διαμόρφωση της προσωπικότητας, δηλαδή του τρόπου σκέπτεσθαι των ανθρώπων.
Τονίζω, δε, τι εννοώ προσωπικότητα (τρόπος σκέψης/συναίσθησης) γιατί όταν λες «δεν είναι το (απολεσθέν) χέρι μου που θα αλλοιώσει τον προσωπικότητά μου, αλλά ο εγκέφαλός μου που θα λάβει τη σχετική πληροφορία», ή όταν λες πως «η ανάπτυξη του ανθρώπινου πολιτισμού οφείλεται στην ανάπτυξη του ανθρώπινου εγκεφάλου» δείχνεις να ταυτίζεις τον εγκέφαλο με την ικανότητα σκέψης (προσωπικότητα). Όμως τα δύο διαφέρουν. Ο εγκέφαλος που είναι το όργανο της σκέψης (έδρα της προσωπικότητας) αποτελεί το δώρο της φύσης στον άνθρωπο. Αλλά η ικανότητα του ανθρώπου να σκέφτεται με μέσο τον εγκέφαλο είναι το δώρο της κοινωνίας στον άνθρωπο, αφού γεννιέται και αναπτύσσεται (βελτιώνεται) μόνο μέσα από την επαφή του ανθρώπου με την κοινωνική κουλτούρα και τη συλλογική γνώση.
Ο άνθρωπος οφείλει την εξυπνάδα ή ικανότητα να σκέπτεται ελάχιστα στη μάνα-φύση. Δεν πρέπει να ξεχνάμε πως το μπιγκ-μπαγκ στην ανάπτυξη του οργάνου-εγκέφαλος συνέβη πριν 1,5 περίπου εκατομ. χρόνια όταν τριπλασιάστηκε σε μέγεθος ο ανθρώπινος εγκέφαλος. Όμως, η ανάπτυξη του πολιτισμού έγινε τα τελευταία 5 με 7 χιλιάδες χρόνια, όταν καμία ανάπτυξη του εγκεφάλου δεν έγινε, όμως σημειώθηκε το μπιγκ-μπαγκ της ανθρώπινης νοημοσύνης, της ικανότητας για σκέψη.
Με την ανάπτυξη της κριτικής ικανότητας για σκέψη, λοιπόν, συνδέεται άμεσα η ανάπτυξη του πολιτισμού. Και αυτή η κριτική ικανότητα, η εξυπνάδα, η νοημοσύνη, δεν είναι κάτι που μπορεί να εισαχθεί απ’ έξω στον άνθρωπο, με την μάθηση αυστηρών και ακριβών κανόνων λογικής. Δεν διδάσκεται η κριτική ικανότητα, αλλά εξασκείται και αναπτύσσεται μέσα στην κοινωνία με τις συναλλαγές, τις συναναστροφές, τις τριβές και τις αντιθέσεις της. Και όσο πιο αυτόνομη και κριτική σκέψη έχει ο άνθρωπος, τόσο περισσότερο αναπτύσσει την ελεύθερη βούληση του. Ελεύθερη βούληση δεν μπορεί να υπάρξει χωρίς κριτική και αυτόνομη σκέψη, όπως δεν μπορεί να υπάρξει ανάπτυξη στην επιστήμη και στον πολιτισμό.
Να γιατί όποιος αρνείται την τάση και δυνατότητα για ελεύθερη σκέψη – όχι μόνον με τους φυσικούς περιορισμούς που έχεις αναφέρει Καίτη, αλλά και με τους κοινωνικούς – αρνείται την ίδια την ύπαρξη της κριτικής σκέψης και της ιστορικής ανάπτυξης του πολιτισμού. Βεβαίως και υπάρχουν ειδικές αιτίες και παράγοντες που η ελεύθερη βούληση αναπτύσσεται περισσότερο σε έναν άνθρωπο απ’ ότι σε κάποιον άλλο, σε μία περίοδο συγκριτικά με μία άλλη, ή στην άλφα κοινωνία περισσότερο απ’ ότι στη βήτα.
Κανείς δεν είπε πως ελεύθερη βούληση σημαίνει ανεξάρτητη βούληση, βούληση να κάνουμε ότι θέλουμε, ότι μας καπνίσει. Κανείς δεν θέλει να είναι ελεύθερος για να πέσει από τον 10ο όροφο μιας πολυκατοικίας ή να κάνει τούμπες στη μέση της εθνικής οδού.
Αυτό που εξαρχής είπαμε αλλά ουδείς ασχολήθηκε σοβαρά με αυτό, ήταν πως «ελευθερία είναι η γνώση της αναγκαιότητας» (εξ ου και η σχετικότητα της), δηλαδή νιώθουμε τον εαυτό μας ελεύθερο άμα καταλαβαίνουμε τη φυσική σειρά που ακολουθούν τα πράγματα, οτιδήποτε υποχρεωτικά γίνεται στη φύση (και την ανθρώπινη φύση) και σύμφωνα με τη γνώση αυτή ρυθμίζουμε την πράξη μας. Έτσι γινόμαστε κύριοι πάνω στον εαυτό μας, στην κοινωνία και συνυπάρχουμε αρμονικά μέσα στην φύση.
Επειδή ακριβώς αυτή η τάση δεν είναι κυρίαρχη σήμερα, δεν σημαίνει ότι δεν υπάρχει σαν τέτοια ή ότι δεν μπορεί να γίνει κάποια στιγμή. Εξαρτάται από την πορεία που θα ακολουθήσουν οι αντιφάσεις και τα προβλήματα της κοινωνικής και ατομικής μας ζωής μέσω της ανθρώπινης στάσης και πράξης.
Με αυτή τη σχετική λοιπόν έννοια μίας ελεύθερης βούλησης που βασίζεται στην κατανόηση των φυσικών ορίων και των πραγματικών ανθρώπινων αναγκών με τους κοινωνικούς πειθαναγκασμούς τους, πρέπει να γίνεται αντιληπτό πως ούτε υπέρ της θεωρίας της ελεύθερης βούλησης (ιντεντερμινισμός) τοποθετούμαι, αλλά και ούτε υπέρ του 100% ετεροκαθορισμού (απόλυτος ντετερμινισμός) της ανθρώπινης βούλησης.
Γι' αυτό και στράφηκα ενάντια στη λογική του θεάτρου σκιών (άνθρωποι-μαριονέτες) και του εγκέφαλου-κομπιούτερ (άνθρωποι-μηχανές) που αναπτύχθηκε στο διάλογο αυτό ως η 'απόλυτη αλήθεια', θεωρώντας την εξωπραγματική, μοιρολατρική και δυνητικά απάνθρωπη.
Κώστα, δεν βγάζουμε άκρη μου φαίνεται και συνεχώς ανακυκλωνόμαστε. Πώς έγινε αυτό το big bang πριν 5-7000 χρόνια (η ανάπτυξη του πολιτισμού) χωρίς συμμετοχή του εγκεφάλου μας; Αν εννοείς ότι συνέβη, επειδή υπήρξαν συγκεκριμένες οικονομικές, κοινωνικές και πολιτικές συνθήκες, πώς αυτές διαμορφώθηκαν ερήμην του εγκεφάλου μας;
Λες ότι η κριτική μας ικανότητα αναπτύσσεται με βάση την εμπειρία. Αυτό το έχω ήδη τονίσει: δοκιμή, επιτυχία ή αποτυχία, καταγραφή στον εγκέφαλο, εμπειρία.
Το δώρο της κοινωνίας προς τον εγκέφαλο είναι δώρο του εγκεφάλου προς τον εαυτό του. Αν ο άνθρωπος είναι "ζώον κοινωνικόν", η κοινωνία οφείλεται στις φυσικές προδιαγραφές του (άρα απουσία ελεύθερης βούλησης). Αν η κοινωνία ανέπτυξε πολιτισμό, αυτό οφείλεται στην ικανότητα του εγκεφάλου του (φυσική προδιαγραφή κι αυτή). Ο πολιτισμός δεν κληρονομείται με γονίδια. Πρέπει λοιπόν κανείς να ζήσει μέσα σε κοινωνία για να τον προσλάβει. Αλλά αν η οργανωμένη κοινωνία είναι προϊόν του εγκεφάλου, τότε αυτός έκανε ένα δώρο στον εαυτό του.
Έχουμε οπωσδήποτε την "ελευθερία" να πέσουμε από το 10ο όροφο ή να κάνουμε τούμπες στη μέση του δρόμου και μερικοί τα έχουν ήδη κάνει αυτά.
Επαναλαμβάνω ότι η απουσία της ελεύθερης βούλησης δεν έχει να κάνει με τη μοιρολατρία. Και η απόδειξη είναι πως όσοι πιστεύουμε στην απουσία της, δεν καθόμαστε με σταυρωμένα χέρια. Η ορμή της ζωής είναι δυνατότερη από τη βούλησή μας και μας ωθεί στη δράση. Η αδράνεια είναι ένδειξη ψυχικού νοσήματος.